తర్కసంగ్రహ ౧। నిధాయ హృది విశ్వేశం విధాయ గురువన్దనమ్। బాలానాం సుఖబోధాయ క్రియతే తర్కసంగ్రహః॥ ౨। ద్రవ్యగుణకర్మసామాన్యవిశేషసమవాయాభావాః సప్త పదార్థాః॥ ౩। తత్ర ద్రవ్యాణి పృథివ్యప్తేజోవాయ్వాకాశకాలదిగాత్మమనాంసి నవైవ॥ ౪। రూపరసగన్ధస్పర్శసంఖ్యాపరిమాణపృథక్త్వసంయోగవిభాగపరత్వాపరత్వగురుత్వద్రవత్వ- స్నేహశబ్దబుద్ధిసుఖదుఃఖేచ్ఛాద్వేషప్రయత్నధర్మాధర్మసంస్కారాశ్చతుర్వింశతి గుణాః॥ ౫। ఉత్క్షేపణావక్షేపణాకుఞ్చనప్రసారణగమనాని పఞ్చ కర్మాణి॥ ౬। పరమ్ అపరం చేతి ద్వివిధం సామాన్యమ్॥ ౭। నిత్యద్రవ్యవృత్తయో విశేషాస్ త్వ్ అనన్తా ఏవ॥ ౮। సమవాయస్ త్వ్ ఏక ఏవ॥ ౯। అభావశ్ చతుర్విధః। ప్రాగభావః ప్రధ్వంసాభావో ऽత్యన్తాభావో ऽన్యోన్యాభావశ్ చేతి॥ ౧౦। గన్ధవతీ పృథివీ। సా ద్వివిధా నిత్యానిత్యా చ। నిత్యా పరమాణురూపా। అనిత్యా కార్యరూపా। పునస్ త్రివిధా శరీరేన్ద్రియవిషయభేదాత్। శరీరమ్ అస్మదాదీనామ్। ఇన్ద్రియం గన్ధగ్రాహకం ఘ్రాణం నాసాగ్రవర్తి। విషయో మృత్పాషాణాదిః॥ ౧౧। శితస్పర్శవత్య ఆపః। తా ద్వివిధాః నిత్యా అనిత్యాశ్ చ। నిత్యా పరమాణురూపాః। అనిత్యాః కార్యరూపాః.। పునస్ విధాః. శరీరేన్ద్రియవిషయభేదాత్। శరీరం వరుణలోకే। ఇన్ద్రియం రసగ్రాహకం రసనం జిహ్వాగ్రవర్తి। విషయః సరిత్సముద్రాదిః॥ ౧౨। ఉష్ణస్పర్శవత్ తేజః। తద్ ద్వివిధం నిత్యమ్ అనిత్యం చ। నియ్యం పరమాణురూపమ్। అనిత్యం కార్యరూపమ్। పునస్ త్రివిధం శరీరేన్ద్రియవిషయభేదాత్। శరీరమ్ ఆదిత్యలోకే। ఇన్ద్రియం రూపగ్రాహకం చక్షుః కృష్ణతారాగ్రవర్తి। విషయశ్ చతుర్విధః। భౌమదివ్యౌదర్యాకరజభేదాత్। భౌమం వహ్న్యాదికమ్। అబిన్ధనం దివ్యం విద్యుదాది। భుక్తస్య పరిణామహేతుర్ ఔదర్యమ్. ఆకరజం సువర్ణాది॥ ౧౩। రూపరహితస్పర్శవాన్ వాయుః। స ద్వివిధో నిత్యో ऽనిత్యశ్ చ। నిత్యః పరమాణురూపః। అనిత్యః కార్యరూపః। పునస్ త్రివిధః శరీరేన్ద్రియవిషయభేదాత్। శరీరం వాయులోకే। ఇన్ద్రియం స్పర్శగ్రాహకం త్వక్సర్వశరీరవర్తి। విషయో వృక్షాదికమ్పనహేతుః॥ శరీరాన్తఃసంచారీ వాయుః ప్రాణః। స చైకో ऽప్య్ ఉపాధిభేదాత్ ప్రాణాపానాదిసంజ్ఞా లభతే॥ ౧౪। శబ్దగుణమ్ ఆకాశమ్। తచ్ చైకం విభు నిత్యం చ॥ ౧౫। అతీతాదివ్యవహారహేతుః కాలః। స చైకో విభుర్ నిత్యశ్ చ॥ ౧౬। ప్రాచ్యాదివ్యవహారహేతుర్ దిక్। సా చైకా విభ్వీ నిత్యా చ॥ ౧౭। జ్ఞానాధికరణమ్ ఆత్మా। స ద్వివిధః పరమాత్మా జీవాత్మా చ। తత్రేశ్వరః సర్వజ్ఞః పరమాత్మైక ఏవ। జీవాత్మా ప్రతిశరీరం భిన్నో విభుర్ నిత్యశ్ చ॥ ౧౮। సుఖాద్యుపలబ్ధిసాధనమ్ ఇన్ద్రియం మనః। తచ్ చ ప్రత్యాత్మనియతత్వాద్ అనన్తం పరమాణురూపం నిత్యం చ॥ ౧౯। చక్షుర్మాత్రగ్రాహ్యో గుణో రూపమ్। తచ్ చ శుక్లనీలపీతరక్తహరితకపిశచిత్రభేదాత్ సప్తవిధం పృథివీజలతేజోవృత్తి। తత్ర పృథివ్యాం సప్తవిధమ్। అభాస్వరశుక్లం జలే। భాస్వరశుక్లం తేజసి॥ ౨౦। రసనగ్రాహ్యో గుణో రసః। స చ మధురామ్లలవణకటుకషాయతిక్తభేదాత్ షడ్విధః। పృథివ్యాం షడ్విధః। జలే మధుర ఏవ॥ ౨౧। ఘ్రాణగ్రాహ్యో గుణో గన్ధః। స చ ద్వివిధః సురభిరసురభిశ్ చ। పృథివీమాత్రవృత్తిః। ౨౨। త్వగిన్ద్రియమాత్రగ్రాహ్యో గుణో సపర్శః। స చ త్రివిధః శితోష్ణానుష్ణాశీతభేదాత్। పృథివ్యప్తేజోవాయువృత్తిః। తత్ర శీతో జలే। ఉష్ణస్ తేజసి। అనుష్ణాశీతః పృథివీవాయ్వోః॥ ౨౩। రూపాదిచతుష్టయం పృథివ్యాం పాకజమ్ అనిత్యం చ। అన్యత్రాపాకజం నిత్యమ్ అన్త్యం చ। నిత్యగతం నిత్యమ్। అనిత్యగతమ్ అనిత్యమ్॥ ౨౪। ఏకత్వాదివ్యవహారహేతుః సంఖ్యా। నవద్రవ్యవృత్తిర్ ఏకత్వాదిపరార్ధపర్యన్తా। ఏకత్వం నిత్యమ్ అనిత్యం చ। నిత్యగతం నిత్యమ్ అనిత్యగతమ్ అనిత్యమ్। ద్విత్వాదికం తు సర్వత్రానిత్యమ్ ఏవ॥ ౨౫। మానవ్యవహారకారణం పరిమాణం। నవద్రవ్యవృత్తి। తచ్ చతుర్విధమ్। అణు మహద్ దీర్ఘం హ్రస్వం చేతి॥ ౨౬। పృథగ్వ్యవహారకారణం పృథగ్త్వం। సర్వద్రవ్యవృత్తి॥ ౨౭। సంయుక్తవ్యవహారహేతుః సంయోగః। సర్వద్రవ్యవృత్తిః॥ ౨౮। సంయోగనాశకో గుణో విభాగః। సర్వద్రవ్యవృత్తిః॥ ౨౯। పరాపరవ్యవహారాసాధారణకారణే పరత్వాపరత్వే। పృథివ్యాదిచతుష్టయమనోవృత్తీతి। తే ద్వివిధే దిక్కృతే కాలకృతే చ। దూరస్థే దిక్కృతం పరత్వమ్। సమీపస్థే దిక్కృతమ్ అపరత్వమ్। జ్యేష్ఠే కాలకృథం పరత్వమ్। కనిష్ఠే కాలకృతమ్ అపరత్వమ్॥ ౩౦। ఆద్యపతనాసమవాయికారణం గురుత్వం। పృథివీజలవృత్తి॥ ౩౧। ఆద్యస్యన్దనాసమవాయికారణం ద్రవత్వం పృథివ్యప్తేజోవృత్తి। తద్ ద్వివిధం సాంసిద్ధికం నైమిత్తికం చ। సాంసిద్ధికం జలే నైమిత్తికం పృథివీతేజసోః। పృథివ్యాం ఘృతాదావగ్నిసంయోగజన్యం దరవత్వమ్। తేజసి సువర్ణాదౌ॥ ౩౨। చూర్ణాదిపిణ్డీభావహేతుర్ గుణః స్నేహః। జలమాత్రవృత్తిః॥ ౩౩। శ్రోత్రగ్రాహ్యో గుణః శబ్దః। ఆకాశమాత్రవృత్తిః। స ద్వివిధో ద్వన్యాత్మకో వర్ణాత్మకశ్ చేతి। ద్వన్యాత్మకో భేర్యాదౌ। వర్ణాత్మకః సంస్కృతభాషాదిరూపః॥ ౩౪। సర్వవ్యవహారహేతుర్ బుద్ధిర్ జ్ఞానమ్। సా ద్వివిధా స్మృతిరనుభవశ్ చ। సంస్కారమాత్రజన్యం జ్ఞానం స్మృతిః। తద్భిన్నం జ్ఞానమ్ అనుభవః॥ ౩౫। స ద్వివిధో యథార్థో ऽయథార్థశ్ చ। తద్వతి తత్ప్రకారకో ऽనుభవో యథార్థః। యథా రజత ఇదం రజతమ్ ఇతి జ్ఞానమ్। స ఏవ ప్రమేత్య్ ఉచ్యతే। తదభావవతి తత్ప్రకారకో ऽనుభవో ऽయథార్థః। యథా శుక్తావ్ ఇదం రజతమ్ ఇతి జ్ఞానమ్॥ ౩౬। యథార్థానుభవశ్ చతుర్విధః ప్రత్యక్షానుమిత్యుపమితిశబ్దభేదాత్। తత్కరణమ్ అపి చతుర్విధం ప్రత్యక్షానుమానోపమానశబ్దభేదాత్॥ ౩౭। అసాధారణమ్ కారణం కరణమ్। ౩౮। కార్యనియతపూర్వవృత్తి కారణమ్। ౩౯। కార్యం ప్రాగభావప్రతియోగి। ౪౦। కారణం త్రివిధం సమవాయ్యసమవాయినిమిత్తభేదాత్। యత్ సమవేతం కార్యమ్ ఉత్పద్యతే తత్ సమవాయికారణమ్। యథా తన్తవః పటస్య పటశ్ చ ఖగతరూపాదేః। కార్యేణ కారణేన వా సహైకస్మిన్న్ అర్థే సమవేతత్వే సతి యత్ కారణం తద్ అసమవాయికారణమ్। యథా తన్తుసంయోగః పటస్య తన్తురూపం పటరూపస్య। తదుభయభిన్నం కారణం నిమిత్తకారణమ్। యథా తురీవేమాదికం పటస్య। ౪౧। తద్ ఏతత్త్రివిధకారణమధ్యే యద్ అసాధారణం కారణం తద్ ఏవ కరణమ్॥ ౪౨। తత్ర ప్రత్యక్షజ్ఞానకరణం ప్రత్యక్షమ్। ఇన్ద్రియార్థసన్నికర్షజన్యం జ్ఞానం ప్రత్యక్షమ్। తద్ ద్వివిధం నిర్వికల్పకం సవికల్పకం చేతి। తత్ర నిర్వికల్పకం జ్ఞానం నిర్వికల్పకం యథేదం కించిత్। సపరకారకం జ్ఞానం సవికల్పకం యథా డిత్థోऽయమ్ బ్రహ్మణోऽయం శ్యామోऽయమ్ ఇతి॥ ౪౩। ప్రత్యక్షజ్ఞానహేతుర్ ఇన్ద్రియార్థసన్నికర్షః షడ్విధః। సంయోగః సంయుక్తసమవాయః సంయుక్తసమవేతసమవాయః సమవాయః సమవేతసమవాయో విశేషణవిశేష్యభావశ్ చేతి। చక్షుషా ఘటప్రత్యక్షజననే సంయోగః సన్నికర్షః। ఘటరూపప్రత్యక్షజననే సంయుక్తసమవాయః సన్నికర్షః చక్షుఃసంయుక్తే ఘటే రూపస్య సమవాయాత్। రూపత్వసామాన్యప్రత్యక్షే సంయుక్తసమవేతసమవాయః సన్నికర్షః చక్షుఃసంయుక్తే ఘటే రూపం సమవేతం తత్ర రూపత్వస్య సమవాయాత్। శ్రోత్రేణ శబ్దస్యాకాశగుణత్వాత్ గుణగుణినోశ్ చ సమవాయాత్। శబ్దత్వసాక్షాత్కారే సమవేతసమవాయః సన్నికర్షః శ్రోత్రసమవేతే శబ్దే శబ్దత్వస్య సమవాయాత్। అభావపరత్యక్షే విశేషణవిశేష్యభావః సన్నికర్షో ఘటాభావవద్ భృతలమ్ ఇత్య్ అత్ర చక్షుఃసంయుక్తే భూతలే ఘటాభావస్య విశేషణత్వాత్। ఏవం స్న్నికర్షషట్కజన్యం జ్ఞానం ప్రత్యక్షమ్। తత్కరణమ్ ఇన్ద్రియమ్। తస్మాద్ ఇన్ద్రియం ప్రత్యక్షప్రమాణమ్ ఇతి సిద్ధమ్॥ ౪౪। అనుమితికరణమ్ అనుమానమ్। పరామర్శజన్యం జ్ఞానమ్ అనుమితిః। వ్యాప్తివిశిష్టపక్షధర్మతాజ్ఞానం పరామర్శః। యథా వహ్నివ్యాప్యధూమవాన్ అయం పర్వత ఇతి జ్ఞానం పరామర్శః। తజ్ జన్యం పర్వతో వహ్నిమాన్ ఇతి జ్ఞానమ్ అనుమితిః। యత్ర యత్ర ధూమస్ తత్రాగ్నిర్ ఇతి సాహచర్యనియమో వ్యాప్తిః। వ్యాప్యస్య పర్వతాదివృత్తిత్వం పక్షధర్మతా॥ ౪౫। అనుమానం ద్వివిధం స్వార్థం పరార్థం చ। తత్ర స్వార్థం స్వానుమితిహేతుః। తథా హి స్వయమ్ ఏవ భూయో దర్శనేన యత్ర ధూమస్ తత్ర అగ్నిర్ ఇతి మహానసాదౌ వ్యాప్తిం గృహీత్వా పర్వతసమీపం గతస్ తద్గతే చాగ్నౌ సన్దిహానః పర్వతే ధూమం పశ్యన్ వ్యాప్తిం స్మరతి యత్ర ధూమస్ తత్రాగ్నిర్ ఇతి। తదన్తరం వహ్నివ్యాప్యధూమవాన్ అయం పర్వత ఇతి జ్ఞానమ్ ఉత్పద్యతే। అయమ్ ఏవ లిఙ్గపరామర్షం ఇత్య్ ఉచ్యతే। తస్మాత్ పర్వతో వహ్నిమాన్ ఇతి జ్ఞానమ్ అనుమితిర్ ఉత్పద్యతే। తద్ ఏతత్ స్వార్థానుమానమ్। యత్ తు స్వయం ధూమాద్ అగ్నిమ్ అనుమాయ పరప్రతిపత్త్యర్థం పఞ్చావయవవాక్యం ప్రయుక్తే తత్ పరార్థానుమానమ్। యథా పర్వతో వహ్నిమాన్ ధూమవత్త్వాత్। యో యో ధూమవాన్ స వహ్నిమాన్ యథా మహానసః। తథా చాయమ్। తస్మాత్ తథేతి। అనేన ప్రతిపాదితాల్ లిన్గాత్ పరోऽప్య్ అగ్నిం ప్రతిపద్యతే॥ ౪౬। ప్రతిజ్ఞాహేతూదాహరణోపనయనిగమాని పఞ్చావయవః। పర్వతో వహ్నిమాన్ ఇతి ప్రతిజ్ఞా। ధూమవత్త్వాద్ ఇతి హేతుః। యో యో ధూమవాన్ స సోऽగ్నిమాన్ యథా మహానస ఇత్య్ ఉదాహరణమ్। తథా చాయమ్ ఇతి ఉపనయః। తస్మాత్ తథేతి నిగమనమ్॥ ౪౭। స్వార్థానుమితిపరార్థానుమిత్యోర్ లిఙ్గపరామర్శ ఏవ కరణమ్। తస్మాల్ లిఙ్గపరామర్శాऽనుమానమ్॥ ౪౮। లిఙ్గం త్రివిధమ్। అన్వయవ్యతిరేకి కేవలాన్వయి కేవలవ్యతిరేకి చేతి। అన్వయేన వ్యతిరేకేణ చ వ్యాప్తిమద్ అన్వయవ్యతిరేకి। యథా వహ్నౌ సాధ్యే ధూమవత్త్వమ్। యత్ర ధూమస్ తత్రాగ్నిర్ యథా మహానస ఇత్య్ అన్వయవ్యాప్తిః। యత్ర వహ్నిర్ నాస్తి తత్ర ధూమోऽపి నాస్తి యథా మహాహ్రద ఇతి వ్యతిరేకవ్యాప్తిః। అన్వయమాత్రవ్యాప్తికం కేవలాన్వయి యథా ఘటోऽభిధేయః ప్రమేయత్వాత్ పటవత్। అత్ర ప్రమేయత్వాభిధ్యత్వయోర్ వ్యతిరేకవ్యాప్తిర్ నాస్తి సర్వస్యాపి ప్రమేయత్వాద్ అభిధేయత్వాచ్ చ। వ్యతిరేకమాత్రవ్యాప్తికం కేవలవ్యతిరేకి యథా పృథివీ తరేభ్యో భిద్యతే గన్ధవత్త్వాత్। యద్ ఇతరేభ్యో న భిద్యతే న తద్ గన్ధవత్। యథా జలమ్। న చేయం తథా। తస్మాన్ న తథేతి అత్ర యద్ గన్ధవత్ తద్ ఇతరభిన్నమ్ ఇత్య్ అన్వయదృష్టన్తో నాస్తి పృథివీమాత్రస్య పక్షత్వాత్॥ ౪౯। సందిగ్ధసాధ్యవాన్ పక్షః। యథా ధూమవత్త్వే హేతౌ పర్వతః॥ ౫౦। నిశ్చితసాధ్యవాన్ సపక్షః। యథా తత్రైవ మహానసః॥ ౫౧। నిశ్చితసాధ్యాభావవాన్ విపక్షః। యథా తత్రైవ మహాహ్రదః॥ ౫౨। సవ్యభిచారవిరుద్ధసత్పక్షాసిద్ధబాధితాః పఞ్చ హేత్వాభాసాః॥ ౫౩। సవ్యభిచారోऽనైకాన్తికః। స త్రివిధః। సాధారణాసాధారణానుపసంహారిభేదాత్। తత్ర సాధ్యాభావవద్వృత్తిః సాధారణో అనైకాన్తికః। యథా పర్వతో వహ్నిమాన్ ప్రమేయత్వాద్ ఇతి ప్రమేయత్వస్య వహ్న్యభావవతి హ్రదే విద్యమానత్వాత్। సర్వసపక్షవిపక్షవ్యావృత్తోऽసాధారణః। యథా శబ్దో నిత్యః శబ్దత్వాద్ ఇతి। శబ్దత్వం సర్వేభ్యో నిత్యేభ్యోऽన్త్యేభ్యశ్ చ వ్యావృత్తం శబ్దమాత్రవృత్తి। అన్వయవ్యతిరేకదృష్టాన్తరహితోऽనుపసంహారీ। యథా సర్వమ్ అనిత్యం ప్రమేయత్వాద్ ఇతి। అత్ర సర్వస్యాపి పక్షత్వాద్ దృష్టాన్తో నాస్తి॥ ౫౪। సాధ్యాభావవ్యాప్తో హేతుర్ విరుద్ధః। యత్ర శబ్దో నిత్యః కృతకత్వాద్ ఇతి। కృతకత్వం హి నిత్యత్వాభావేనానిత్యత్వేన వ్యాప్తమ్॥ ౫౫। యస్య సాధ్యభావసాధకం హేత్వన్తరం విద్యతే స సత్ప్రతిపక్షః। యథా శబ్దో నిత్యః శ్రావణత్వాచ్ ఛబ్దత్వవద్ ఇతి। శబ్దోऽనిత్యః కార్యత్వాద్ ఘటవద్ ఇతి॥ ౫౬। అసిద్ధస్ త్రివిధః। ఆశ్రయాసిద్ధః స్వరూపాసిద్ధో వ్యాప్యత్వాసిద్ధశ్ చేతి। ఆశ్రయాసిద్ధో యథా గగనారవిన్దం సురభ్య్ అరవిన్దత్వాత్ సరోజారవిన్దవత్। అత్ర గగనారవిన్దమ్ ఆశ్రయః। స చ నాస్త్య్ ఏవ। స్వరూపాసిద్ధో యథా శబ్దో గుణశ్ చాక్షుషత్వాత్। అత్ర చాక్షుషత్వం శబ్దే నాస్తి శబ్దస్య శ్రావణత్వాత్। సోపాధికో వ్యాప్యత్వాసిద్ధః। సాధ్యవ్యాపకత్వే సతి సాధనావ్యాపక ఉపాధిః। సాధ్యసమానాధికరణాత్యన్తాభావాప్రతియోగిత్వం సాధ్యవ్యాపకత్వమ్। సాధనవన్న్ ఇష్టాత్యన్తాభావప్రతియోగిత్వం సాధారణావ్యపకత్వమ్। పర్వతో ధూమవాన్ వహ్నిమత్త్వాద్ ఇత్య్ అత్రార్ద్రేన్ధసంయోగ ఉపాధిః। తథా హి। యత్ర ధూమస్ తత్రార్ద్రేన్ధ్నసంయోగ ఇతి సాధ్యవ్యాపకతా। యత్ర వహ్నిస్ తత్రార్ద్రేన్ధనసంయోగాభావాద్ ఇతి సాధనావ్యాపకతా। ఏవం సాధ్యవ్యాపకత్వే సతి సాధనావ్యాపకత్వాద్ అర్ద్రేన్ధనసంయోగ ఉపాధిః। సోపాధికత్వాద్ వహ్నిమత్త్వం వ్యాప్యత్వాసిద్ధమ్॥ ౫౭। యస్య సాధ్యాభావః ప్రమాణాన్తరేణ నిశ్చితః స బాధితః। యథా వహ్నిర్ అనుష్ణో ద్రవ్యత్వాద్ ఇతి। అత్రానుష్ణత్వం సాధ్యం తదభావ ఉష్ణత్వం స్పార్శనప్రత్యక్షేణ గృహ్యత ఇతి బాధితత్వమ్॥ ౫౮। ఉపమితికరణమ్ ఉపమానమ్। సంజ్ఞాసంజ్ఞిసంబన్ధజ్ఞానమ్ ఉపమితిః। తత్కరణం సాదృశ్యజ్ఞానమ్। అతిదేశవాక్యార్థస్మరణమ్ అవాన్తరవ్యాపారః। తథా హి కశ్ చిద్ గవయశబ్దార్థమ్ అజానన్ కుతశ్ చిద్ ఆరణ్యకపురుషాద్ గోసదృశో గవయ ఇతి శ్రుత్వా వనం గతో వాక్యార్థం స్మరన్ గోసదృషం పిణ్డం పశ్యతి। తదనన్తరమ్ అసౌ గవయశబ్దవాచ్య ఇత్య్ ఉపమితిర్ ఉత్పద్య్తే॥ ౫౯। ఆప్తవాక్యం శబ్దః। ఆప్తస్ తు యథార్థవక్తా। వాక్యం పదసమూహః। యథా గామ్ ఆనయేతి। శక్తం పదమ్। అస్మాత్ పదాద్ అయమ్ అర్థో బోద్ధవ్య ఇతీశ్వరసంకేతః శక్తిః॥ ౬౦। ఆకాఙ్క్షా యోగ్యతా సంనిధిశ్ చ వాక్యార్థజ్ఞానహేతుః। పదస్య పదాన్తరవ్యతిరేకప్రయుక్తాన్వయాననుభావకత్వమ్ ఆకాఙ్క్షా। అర్థాబాధో యోగ్యతా। పదానామవిలమ్బేనోచ్చారణం సంనిధిః॥ ౬౧। ఆకాఙ్క్షాదిరహితం వాక్యమ్ అప్రమాణమ్। యథా గౌర్ అశ్వః పురుషో హస్తీతి న ప్రమాణమ్ ఆకాఙ్క్షావిరహాత్। అగ్నినా సిఞ్చేద్ ఇతి న ప్రమాణం యోగ్యతావిరహాత్। ప్రహరే ప్రేహరేऽసహోచ్చారితాని గామ్ ఆనయేత్యాదిపదాని న ప్రమాణం సంనిధ్యభావాత్॥ ౬౨। వాక్యం ద్వివిధమ్। వైదికం లౌకికం చ। వైదికమ్ ఈశ్వరోక్తత్వాత్ సర్వమ్ ఏవ ప్రమాణమ్। లౌకికం త్వ్ ఆప్తోక్తం ప్రమాణమ్। అన్యద్ అప్రమాణమ్॥ ౬౩। వాక్యార్థజ్ఞానం శబ్దజ్ఞానమ్। తత్కరణం శబ్దః॥ ౬౪। అయథార్థానుభవస్ త్రివిధః సంశయవిపర్యయతర్కభేదాత్। ఏకస్మిన్ ధర్మిని విరుద్ధనానాధర్మవైశిష్ట్యావగాహి జ్ఞానం సంశయః। యథా స్థాణుర్ వా పుర్షో వేతి। మిథ్యాజ్ఞానం విపర్యయః। యథా శుక్తావ్ ఇదం రజతమ్ ఇతి। వ్యాప్యారోపేణ వ్యాపకారోపస్ తర్కః యథా యది వహ్నిర్ న స్యాత్ తర్హి ధూమోऽపి న స్యాద్ ఇతి॥ ౬౫। స్మృతిర్ అపి ద్వివిధా। యథార్థాయథార్థా చ ప్రమాజన్యా యథార్థా। అప్రమాజన్యాయథార్థా॥ ౬౬। సర్వేశామ్ అనుకూలతయా వేదనీయం సుఖమ్॥ ౬౭। సర్వేశాం ప్రతికూలతయా వేదనీయం దుఃఖమ్॥ ౬౮। ఇచ్ఛా కామః॥ ౬౯। క్రోధో ద్వేషః॥ ౭౦। కృతిః ప్రయత్నః॥ ౭౧। విహితకర్మజన్యో ధర్మః॥ ౭౨। నిషిద్ధకర్మజన్యస్ త్వ్ అధర్మః॥ ౭౩। బుద్ధ్యాదయోऽష్టావ్ ఆత్మమాత్రవిశేషగుణాః॥ ౭౪। బుద్ధీచ్ఛాప్రయత్నా ద్వివిధాః। నిత్యా అనిత్యాశ్ చ। నిత్యా ఈశ్వరస్య। అనిత్యా జీవస్య॥ ౭౫। సంస్కారస్ త్రివిధః। వేగో భావనా స్థితిస్థాపకశ్ చేతి। వేగః పృథివ్యాదిచతుష్టయమనోవృత్తిః। అనుభవజన్యా స్మృతిహేతుర్ భావనాత్మమాత్రవృత్తిః। అన్యథా కృతస్య పునస్ తదవస్థాపాదకః స్థితిస్థాపకః కటాదిపృథివీవృత్తిః॥ ౭౬। చలనాత్మకం కర్మ। ఊర్ధ్వదేశసంయోగహేతుర్ ఉత్క్షేపణమ్। అధోదేశసంయోగహేతుర్ అపక్షేపణమ్। శరీరసంనికృష్టసంయోగహేతుర్ ఆకుఞ్చనమ్। విప్రకృష్టసంయోగహేతుః ప్రసారణమ్। అన్యత్ సర్వం గమనమ్। పృథివ్యాదిచతుష్టయమనోమాత్రవృత్తి॥ ౭౭। నిత్యమ్ ఏకమ్ అనేకానుగతం సామాన్యమ్। ద్రవ్యగుణకర్మవృత్తి। తద్ ద్వివిధం పరాపరభేదాత్। పరం సత్తా। అపరం ద్రవ్యత్వాదిః॥ ౭౮। నిత్యద్రవ్యవృత్తయో వ్యావర్తకా విశేషాః॥ ౭౯। నిత్యసంబన్ధః సమవాయః। అయుతసిద్ధవృత్తిః। యయోర్ ద్వయోర్ మధ్య ఏకమ్ అవినశ్యదపరాశ్రితమ్ ఏవావతిష్టతే తావ్ అయుతసిద్దౌ। యథావయవావయవినౌ గుణగుణినౌ క్రియాక్రియావన్తౌ జాతివ్యక్తీ విశేషనిత్యద్రవ్యే చేతి॥ ౮౦। అనాదిః సాన్తః ప్రాగభావః। ఉత్పత్తేః పూర్వం కార్యస్య। సాదిర్ అనన్తః ప్రధ్వంసః। ఉత్పత్త్యనన్తరం కార్యస్య। త్రైకాలికసంసర్గావచ్ఛిన్నప్రతియోగితాకోऽత్యన్తాభావః। యథా భూతలే ఘటో నాస్తీతి। తాదాత్మ్యసంబన్ధావచ్ఛిన్నప్రతియోగితాకోऽన్యోన్యాభావః యథా ఘటః పటో న భవతీతి॥ ౮౧। సర్వేషాం పదార్థానాం యథాయథమ్ ఉక్తేష్వ్ అన్తర్భావాత్ సప్తైవ పదార్థా ఇతి సిద్ధమ్॥ కాణాదన్యాయమతయోర్ బాలావ్యుత్పత్తిసిద్ధయే। అన్నంభట్టేన విదుషా రచితస్ తర్కసంగ్రహః॥