Tarkasaṃgraha
1. nidhāya hṛdi viśveśaṃ vidhāya guruvandanam /
bālānāṃ sukhabodhāya kriyate tarkasaṃgrahaḥ //
2. dravyaguṇakarmasāmānyaviśeṣasamavāyābhāvāḥ sapta padārthāḥ //
3. tatra dravyāṇi pṛthivyaptejovāyvākāśakāladigātmamanāṃsi navaiva //
4. rūparasagandhasparśasaṃkhyāparimāṇapṛthaktvasaṃyogavibhāga-
paratvāparatvagurutvadravatvasnehaśabdabuddhisukhaduḥkhecchādveṣa-
prayatnadharmādharmasaṃskārāś caturviṃśati guṇāḥ //
5. utkṣepaṇāvakṣepaṇākuñcanaprasāraṇagamanāni pañca karmāṇi //
6. param aparaṃ ceti dvividhaṃ sāmānyam //
7. nityadravyavṛttayo viśeṣās tv anantā eva //
8. samavāyas tv eka eva //
9. abhāvaś caturvidhaḥ / 
prāgabhāvaḥ pradhvaṃsābhāvo 'tyantābhāvo 'nyonyābhāvaś ceti //
10. gandhavatī pṛthivī / 
sā dvividhā nityānityā ca / 
nityā paramāṇurūpā / 
anityā kāryarūpā / 
punas trividhā śarīrendriyaviṣayabhedāt / 
śarīram asmadādīnām / 
indriyaṃ gandhagrāhakaṃ ghrāṇaṃ nāsāgravarti / 
viṣayo mṛtpāṣāṇādiḥ //
11. śitasparśavatya āpaḥ / 
tā dvividhāḥ nityā anityāś ca / 
nityāḥ paramāṇurūpāḥ / 
anityāḥ kāryarūpāḥ. / punas trividhāḥ. śarīrendriyaviṣayabhedāt / 
śarīraṃ varuṇaloke / 
indriyaṃ rasagrāhakaṃ rasanaṃ jihvāgravarti / 
viṣayaḥ saritsamudrādiḥ //
12. uṣṇasparśavat tejaḥ / 
tad dvividhaṃ nityam anityaṃ ca / 
niyyaṃ paramāṇurūpam / 
anityaṃ kāryarūpam / 
punas trividhaṃ śarīrendriyaviṣayabhedāt / 
śarīram ādityaloke / 
indriyaṃ rūpagrāhakaṃ cakṣuḥ kṛṣṇatārāgravarti / 
viṣayaś caturvidhaḥ / bhaumadivyaudaryākarajabhedāt / 
bhaumaṃ vahnyādikam / 
abindhanaṃ divyaṃ vidyudādi / 
bhuktasya pariṇāmahetur audaryam. ākarajaṃ suvarṇādi //
13. rūparahitasparśavān vāyuḥ / 
sa dvividho nityo 'nityaś ca / 
nityaḥ paramāṇurūpaḥ / 
anityaḥ kāryarūpaḥ / 
punas trividhaḥ śarī rendriyaviṣayabhedāt / 
śarīraṃ vāyuloke / 
indriyaṃ sparśagrāhakaṃ tvaksarvaśarīravarti / 
viṣayo vṛkṣādikampanahetuḥ // 
śarīr āntaḥsaṃcārī vāyuḥ prāṇaḥ / 
sa caiko 'py upādhibhedāt prāṇāpānādisaṃjñā labhate //
14. śabdaguṇam ākāśam / 
tac caikaṃ vibhu nityaṃ ca //
15. atītādivyavahārahetuḥ kālaḥ / 
sa caiko vibhur nityaś ca //
16. prācyādivyavahārahetur dik / 
sā caikā vibhvī nityā ca //
17. jñānādhikaraṇam ātmā / 
sa dvividhaḥ paramātmā jīvātmā ca / 
tatreśvaraḥ sarvajñaḥ paramātmaika eva / 
jīvātmā pratiśarī raṃ bhinno vibhur nityaś ca //
18. sukhādyupalabdhisādhanam indriyaṃ manaḥ / 
tac ca pratyātmaniyatatvād anantaṃ paramāṇurūpaṃ nityaṃ ca //
19. cakṣurmātragrāhyo guṇo rūpam / 
tac ca śuklanīlapītaraktaharitakapiśacitrabhedāt saptavidhaṃ pṛthivījalatejovṛtti / 
tatra pṛthivyāṃ saptavidham / 
abhāsvaraśuklaṃ jale / 
bhāsvaraśuklaṃ tejasi //
20. rasanagrāhyo guṇo rasaḥ / 
sa ca madhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyatiktabhedāt ṣaḍvidhaḥ / 
pṛthivyāṃ ṣaḍvidhaḥ / 
jale madhura eva //
21. ghrāṇagrāhyo guṇo gandhaḥ / 
sa ca dvividhaḥ surabhirasurabhiś ca / 
pṛthivīmātravṛttiḥ /
22. tvagindriyamātragrāhyo guṇo saparśaḥ / 
sa ca trividhaḥ śitoṣṇānuṣṇāśītabhedāt / 
pṛthivyaptejovāyuvṛttiḥ / 
tatra śīto jale / 
uṣṇas tejasi / 
anuṣṇāśītaḥ pṛthivīvāyvoḥ //
23. rūpādicatuṣṭayaṃ pṛthivyāṃ pākajam anityaṃ ca / 
anyatrāpākajaṃ nityam antyaṃ ca / 
nityagataṃ nityam / 
anityagatam anityam //
24. ekatvādivyavahārahetuḥ saṃkhyā / 
navadravyavṛttir ekatvādiparārdhaparyantā / 
ekatvaṃ nityam anityaṃ ca / 
nityagataṃ nityam anityagatam anityam / 
dvitvādikaṃ tu sarvatrānityam eva //
25. mānavyavahārakāraṇaṃ parimāṇaṃ / 
navadravyavṛtti / 
tac caturvidham / 
aṇu mahad dīrghaṃ hrasvaṃ ceti //
26. pṛthagvyavahārakāraṇaṃ pṛthagtvaṃ / 
sarvadravyavṛtti //
27. saṃyuktavyavahārahetuḥ saṃyogaḥ / 
sarvadravyavṛttiḥ //
28. saṃyoganāśako guṇo vibhāgaḥ / 
sarvadravyavṛttiḥ //
29. parāparavyavahārāsādhāraṇakāraṇe paratvāparatve / 
pṛthivyādicatuṣṭayamanovṛttīti / 
te dvividhe dikkṛte kālakṛte ca / 
dū rasthe dikkṛtaṃ paratvam / 
samīpasthe dikkṛtam aparatvam / 
jyeṣṭhe kālakṛthaṃ paratvam / 
kaniṣṭhe kālakṛtam aparatvam //
30. ādyapatanāsamavāyikāraṇaṃ gurutvaṃ / 
pṛthivījalavṛtti //
31. ādyasyandanāsamavāyikāraṇaṃ dravatvaṃ pṛthivyaptejovṛtti / 
tad dvividhaṃ sāṃsiddhikaṃ naimittikaṃ ca / 
sāṃsiddhikaṃ jale naimittikaṃ pṛthivītejasoḥ / 
pṛthivyāṃ ghṛtādāvagnisaṃyogajanyaṃ daravatvam / 
tejasi suvarṇādau //
32. cūrṇādipiṇḍībhāvahetur guṇaḥ snehaḥ / 
jalamātravṛttiḥ //
33. śrotragrāhyo guṇaḥ śabdaḥ / 
ākāśamātravṛttiḥ / 
sa dvividho dvanyātmako varṇātmakaś ceti / 
dvanyātmako bheryādau / varṇātmakaḥ saṃskṛtabhāṣādirūpaḥ //
34. sarvavyavahārahetur buddhir jñānam / 
sā dvividhā smṛtiranubhavaś ca / 
saṃskāramātrajanyaṃ jñānaṃ smṛtiḥ / tadbhinnaṃ jñānam anubhavaḥ //
35. sa dvividho yathārtho 'yathārthaś ca / 
tadvati tatprakārako 'nubhavo yathārthaḥ / 
yathā rajata idaṃ rajatam iti jñānam / 
sa eva pramety ucyate / 
tadabhāvavati tatprakārako 'nubhavo 'yathārthaḥ / 
yathā śuktāv idaṃ rajatam iti jñānam //
36. yathārthānubhavaś caturvidhaḥ pratyakṣānumityupamitiśabdabhedāt / 
tatkaraṇam api caturvidhaṃ pratyakṣānumānopam ānaśabdabhedāt //
37. asādhāraṇam kāraṇaṃ karaṇam /
38. kāryaniyatapūrvavṛtti kāraṇam /
39. kāryaṃ prāgabhāvapratiyogi /
40. kāraṇaṃ trividhaṃ samavāyyasamavāyinimittabhedāt / 
yat samavetaṃ kāryam utpadyate tat samavāyikāraṇam / 
yathā tantavaḥ paṭasya paṭaś ca khagatarūpādeḥ / 
kāryeṇa kāraṇena vā sahaikasminn arthe samavetatve 
sati yat kāraṇaṃ tad asamavāyikāraṇam / 
yathā tantusaṃyogaḥ paṭasya tanturūpaṃ paṭarūpasya / 
tadubhayabhinnaṃ kāraṇaṃ nimittakāraṇam / 
yathā turīvemādikaṃ paṭasya /
41. tad etattrividhakāraṇamadhye yad asādhāraṇaṃ kāraṇaṃ tad eva karaṇam //
42. tatra pratyakṣajñānakaraṇaṃ pratyakṣam / 
indriyārthasannikarṣajanyaṃ jñānaṃ pratyakṣam /
tad dvividhaṃ nirvikalpakaṃ savikalpakaṃ ceti / 
tatra nirvikalpakaṃ jñānaṃ nirvikalpakaṃ yathedaṃ kiṃcit / 
saparakārakaṃ jñānaṃ savikalpakaṃ yathā ḍittho'yam 
brahmaṇo'yaṃ śyāmo'yam iti //
43. pratyakṣajñānahetur indriyārthasannikarṣaḥ ṣaḍvidhaḥ / 
saṃyogaḥ saṃyuktasamavāyaḥ saṃyuktasamavetasamavāyaḥ 
samavāyaḥ samavetasamavāyo viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaś ceti / 
cakṣuṣā ghaṭapratyakṣajanane saṃyogaḥ sannikarṣaḥ / 
ghaṭar ūpapratyakṣajanane saṃyuktasamavāyaḥ sannikarṣaḥ 
cakṣuḥsaṃyukte ghaṭe rūpasya samavāyāt / 
rūpatvasāmā nyapratyakṣe saṃyuktasamavetasamavāyaḥ sannikarṣaḥ 
cakṣuḥsaṃyukte ghaṭe rūpaṃ samave taṃ tatra rūpatvasya samav āyāt / 
śrotreṇa śabdasyākāśaguṇatvāt guṇaguṇinoś ca samavāyāt / 
śabdatvasākṣātkāre samavetasamavāyaḥ sannikarṣaḥ śrotrasamavete 
śabde śabdatvasya samavāyāt / 
abhāvaparatyakṣe viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ sannikarṣo ghaṭābhāvavad 
bhṛtalam ity atra cakṣuḥsaṃyukte bhūtale ghaṭābhāvasya viśeṣaṇatvāt / 
evaṃ snnikarṣaṣaṭkajanyaṃ jñānaṃ pratyakṣam / tatkaraṇam indriyam / 
tasmād indriyaṃ pratyakṣapramāṇam iti siddham //
44. anumitikaraṇam anumānam / parāmarśajanyaṃ jñānam anumitiḥ / 
vyāptiviśiṣṭapakṣadharmatājñānaṃ parāmarśaḥ / 
yathā vahnivyāpyadhūmavān ayaṃ parvata iti jñānaṃ parāmarśaḥ / 
taj janyaṃ parvato vahnimān iti jñānam anumitiḥ / 
yatra yatra dhūmas tatrāgnir iti sāhacaryaniyamo vyāptiḥ / 
vyāpyasya parvatādivṛttitvaṃ pakṣadharmatā //
45. anumānaṃ dvividhaṃ svārthaṃ parārthaṃ ca / 
tatra svārthaṃ svānumitihetuḥ / 
tathā hi svayam eva bhūyo darśanena yatra dhūmas 
tatra agnir iti mahānasādau vyāptiṃ gṛhītvā parvatasamīpaṃ 
gatas tadgate cāgnau sandihānaḥ parvate dhūmaṃ paśyan 
vyāptiṃ smarati yatra dhūmas tatrāgnir iti / 
tadantaraṃ vahnivyāpyadhūmavān ayaṃ parvata iti jñānam utpadyate / 
ayam eva liṅgaparāmarṣaṃ ity ucyate / 
tasmāt parvato vahnimān iti jñānam anumitir utpadyate / 
tad etat svārthānumānam / 
yat tu svayaṃ dhūmād agnim anumāya parapratipattyarthaṃ 
pañcāvayavavākyaṃ prayukte tat parārthānumānam / 
yathā parvato vahnimān dhūmavattvāt / 
yo yo dhūmavān sa vahnimān yathā mahānasaḥ / 
tathā cāyam / tasmāt tatheti / 
anena pratipāditāl lingāt paro'py agniṃ pratipadyate //
46. pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamāni pañcāvayavaḥ / 
parvato vahnimān iti pratijñā / 
dhūmavattvād iti hetuḥ / 
yo yo dhū mavān sa so'gnimān yathā mahānasa ity udāharaṇam / 
tathā cāyam iti upanayaḥ / tasmāt tatheti nigamanam //
47. svārthānumitiparārthānumityor liṅgaparāmarśa eva karaṇam / 
tasmāl liṅgaparāmarśā'numānam //
48. liṅgaṃ trividham / anvayavyatireki kevalānvayi kevalavyatireki ceti / 
anvayena vyatirekeṇa ca vyāptimad anvayavyatireki / 
yathā vahnau sādhye dhūmavattvam / 
yatra dhūmas tatrāgnir yathā mahānasa ity anvayavyāptiḥ / 
yatra vahnir nāsti tatra dhūmo'pi nāsti yathā mahāhrada iti vyatirekavyāptiḥ / 
anvayamātravyāptikaṃ kevalānvayi yathā ghaṭo'bhidheyaḥ prameyatvāt paṭavat / 
atra prameyatvābhidhyatvayor vyatirekavyāptir nāsti sarvasyāpi prameyatvād 
abhidheyatvāc ca / 
vyatirekamātravyā ptikaṃ kevalavyatireki yathā pṛthivī tarebhyo bhidyate 
gandhavattvāt / 
yad itarebhyo na bhidyate na tad gandhavat / 
yathā jalam / 
na ceyaṃ tathā / 
tasmān na tatheti atra yad gandhavat tad itarabhinnam ity anvayadṛṣṭanto 
nāsti pṛthivīmātrasya pakṣatvāt //
49. saṃdigdhasādhyavān pakṣaḥ / 
yathā dhūmavattve hetau parvataḥ //
50. niścitasādhyavān sapakṣaḥ / 
yathā tatraiva mahānasaḥ //
51. niścitasādhyābhāvavān vipakṣaḥ / 
yathā tatraiva mahāhradaḥ //
52. savyabhicāraviruddhasatpakṣāsiddhabādhitāḥ pañca hetvābhāsāḥ //
53. savyabhicāro'naikāntikaḥ / 
sa trividhaḥ / 
sādhāraṇāsādhāraṇānupasaṃhāribhedāt / 
tatra sādhyābhāvavadvṛttiḥ sādhāraṇo anaikāntikaḥ / 
yathā parvato vahnimān prameyatvād iti prameyatvasya 
vahnyabhāvavati hrade vidyamānatvāt / 
sarvasapakṣavipakṣavyāvṛtto'sādhāraṇaḥ / 
yathā śabdo nityaḥ śabdatvād iti / 
śabdatvaṃ sarvebhyo nityebhyo'ntyebhyaś ca vyāvṛttaṃ śabdamātravṛtti / 
anvayavyatirekadṛṣṭāntarahito'nupasaṃhārī / 
yathā sarvam anityaṃ prameyatvād iti / 
atra sarvasy āpi pakṣatvād dṛṣṭānto nāsti //
54. sādhyābhāvavyāpto hetur viruddhaḥ / 
yatra śabdo nityaḥ kṛtakatvād iti / 
kṛtakatvaṃ hi nityatvābhāvenānityatvena vyāptam //
55. yasya sādhyabhāvasādhakaṃ hetvantaraṃ vidyate sa satpratipakṣaḥ / 
yathā śabdo nityaḥ śrāvaṇatvāc chabdatvavad iti / 
śabdo'nityaḥ kāryatvād ghaṭavad iti //
56. asiddhas trividhaḥ / 
āśrayāsiddhaḥ svarūpāsiddho vyāpyatvāsiddhaś ceti / 
āśrayāsiddho yathā gaganāravindaṃ surabhy aravindatvāt sarojāravindavat / 
atra gaganāravindam āśrayaḥ / 
sa ca nāsty eva / 
svarūpāsiddho yathā śabdo guṇaś cākṣuṣatv āt / 
atra cākṣuṣatvaṃ śabde nāsti śabdasya śrāvaṇatvāt / 
sopādhiko vyāpyatvāsiddhaḥ / 
sādhyavyāpakatve sati sādhanāvyāpaka upādhiḥ / 
sādhyasamānādhikaraṇātyantābhāvāpratiyogitvaṃ sādhyavyāpakatvam / 
sādhanavann iṣṭātyantābhā vapratiyogitvaṃ sādhāraṇāvyapakatvam / 
parvato dhūmavān vahnimattvād ity atrārdrendhasaṃyoga upādhiḥ / 
tathā hi / 
yatra dhūmas tatrārdrendhnasaṃyoga iti sādhyavyāpakatā / 
yatra vahnis tatrārdrendhanasaṃyogābhāvād iti sādhanāvyāpakatā / 
evaṃ sādhyavyāpakatve sati sādhanāvyāpakatvād ardrendhanasaṃyoga upādhiḥ / 
sopādhikatvād vahnimattvaṃ vyāpyatvā siddham //
57. yasya sādhyābhāvaḥ pramāṇāntareṇa niścitaḥ sa bādhitaḥ / 
yathā vahnir anuṣṇo dravyatvād iti / 
atrānuṣṇatvaṃ sādhyaṃ tadabhāva uṣṇatvaṃ spārśanapratyakṣeṇa gṛhyata iti bādhitatvam //
58. upamitikaraṇam upamānam / 
saṃjñāsaṃjñisaṃbandhajñānam upamitiḥ / 
tatkaraṇaṃ sādṛśyajñānam / 
atideśavākyā rthasmaraṇam avāntaravyāpāraḥ / 
tathā hi kaś cid gavayaśabdārtham ajānan kutaś cid āraṇyakapuruṣād gosadṛśo 
gavaya iti śrutvā vanaṃ gato vākyārthaṃ smaran gosadṛṣaṃ piṇḍaṃ paśyati / 
tadanantaram asau gavayaśabdavācya ity upamitir utpadyte //
59. āptavākyaṃ śabdaḥ / 
āptas tu yathārthavaktā / 
vākyaṃ padasamūhaḥ / 
yathā gām ānayeti / 
śaktaṃ padam / 
asmāt padād ayam artho boddhavya itīśvarasaṃketaḥ śaktiḥ //
60. ākāṅkṣā yogyatā saṃnidhiś ca vākyārthajñānahetuḥ / 
padasya padāntaravyatirekaprayuktānvayānanubhāvakatvam ākā ṅkṣā / 
arthābādho yogyatā / 
padānāmavilambenoccāraṇaṃ saṃnidhiḥ //
61. ākāṅkṣādirahitaṃ vākyam apramāṇam / 
yathā gaur aśvaḥ puruṣo hastīti na pramāṇam ākāṅkṣāvirahāt / 
agninā siñced iti na pramāṇaṃ yogyatāvirahāt / 
prahare prehare'sahoccāritāni gām ānayetyādipadāni na pramāṇaṃ saṃnidhyabhāvāt //
62. vākyaṃ dvividham / 
vaidikaṃ laukikaṃ ca / 
vaidikam īśvaroktatvāt sarvam eva pramāṇam / 
laukikaṃ tv āptoktaṃ pramāṇam / 
anyad apramāṇam //
63. vākyārthajñānaṃ śabdajñānam / 
tatkaraṇaṃ śabdaḥ //
64. ayathārthānubhavas trividhaḥ saṃśayaviparyayatarkabhedāt / 
ekasmin dharmini viruddhanānādharmavaiśiṣṭyāvagāhi jñānaṃ saṃśayaḥ / 
yathā sthāṇur vā purṣo veti / 
mithyājñānaṃ viparyayaḥ / 
yathā śuktāv idaṃ rajatam iti / 
vyāpyāropeṇa vyāpak āropas tarkaḥ yathā yadi vahnir na syāt tarhi dhūmo'pi na syād iti //
65. smṛtir api dvividhā / 
yathārthāyathārthā ca pramājanyā yathārthā / 
apramājanyāyathārthā //
66. sarveśām anukūlatayā vedanīyaṃ sukham //
67. sarveśāṃ pratikūlatayā vedanīyaṃ duḥkham //
68. icchā kāmaḥ //
69. krodho dveṣaḥ //
70. kṛtiḥ prayatnaḥ //
71. vihitakarmajanyo dharmaḥ //
72. niṣiddhakarmajanyas tv adharmaḥ //
73. buddhyādayo'ṣṭāv ātmamātraviśeṣaguṇāḥ //
74. buddhīcchāprayatnā dvividhāḥ / nityā anityāś ca / 
nityā īśvarasya / anityā jīvasya //
75. saṃskāras trividhaḥ / 
vego bhāvanā sthitisthāpakaś ceti / 
vegaḥ pṛthivyādicatuṣṭayamanovṛttiḥ / 
anubhavajanyā smṛtihetur bhāvanātmamātravṛttiḥ / 
anyathā kṛtasya punas tadavasthāpādakaḥ sthitisthāpakaḥ kaṭādipṛthivīvṛttiḥ //
76. calanātmakaṃ karma / 
ūrdhvadeśasaṃyogahetur utkṣepaṇam / 
adhodeśasaṃyogahetur apakṣepaṇam / 
śarī rasaṃnikṛṣṭasaṃyogahetur ākuñcanam / 
viprakṛṣṭasaṃyogahetuḥ prasāraṇam / 
anyat sarvaṃ gamanam / 
pṛthivyā dicatuṣṭayamanomātravṛtti //
77. nityam ekam anekānugataṃ sāmānyam / 
dravyaguṇakarmavṛtti / 
tad dvividhaṃ parāparabhedāt / 
paraṃ sattā / 
aparaṃ dravyatvādiḥ //
78. nityadravyavṛttayo vyāvartakā viśeṣāḥ //
79. nityasaṃbandhaḥ samavāyaḥ / 
ayutasiddhavṛttiḥ / 
yayor dvayor madhya ekam avinaśyadaparāśritam evāvatiṣṭate tāv ayutasiddau / 
yathāvayavāvayavinau guṇaguṇinau kriyākriyāvantau jātivyaktī viśeṣanityadravye ceti //
80. anādiḥ sāntaḥ prāgabhāvaḥ / 
utpatteḥ pūrvaṃ kāryasya / 
sādir anantaḥ pradhvaṃsaḥ / 
utpattyanantaraṃ kāryasya / 
traikā likasaṃsargāvacchinnapratiyogitāko'tyantābhāvaḥ / 
yathā bhūtale ghaṭo nāstīti / 
tādātmyasaṃbandhāvacchinnapratiyogitā ko'nyonyābhāvaḥ yathā ghaṭaḥ paṭo na bhavatīti //
81. sarveṣāṃ padārthānāṃ yathāyatham ukteṣv antarbhāvāt saptaiva padārthā iti siddham //

kāṇādanyāyamatayor bālāvyutpattisiddhaye /
annaṃbhaṭṭena viduṣā racitas tarkasaṃgrahaḥ //