ತರ್ಕಸಂಗ್ರಹ ೧। ನಿಧಾಯ ಹೃದಿ ವಿಶ್ವೇಶಂ ವಿಧಾಯ ಗುರುವನ್ದನಮ್। ಬಾಲಾನಾಂ ಸುಖಬೋಧಾಯ ಕ್ರಿಯತೇ ತರ್ಕಸಂಗ್ರಹಃ॥ ೨। ದ್ರವ್ಯಗುಣಕರ್ಮಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷಸಮವಾಯಾಭಾವಾಃ ಸಪ್ತ ಪದಾರ್ಥಾಃ॥ ೩। ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಪೃಥಿವ್ಯಪ್ತೇಜೋವಾಯ್ವಾಕಾಶಕಾಲದಿಗಾತ್ಮಮನಾಂಸಿ ನವೈವ॥ ೪। ರೂಪರಸಗನ್ಧಸ್ಪರ್ಶಸಂಖ್ಯಾಪರಿಮಾಣಪೃಥಕ್ತ್ವಸಂಯೋಗವಿಭಾಗಪರತ್ವಾಪರತ್ವಗುರುತ್ವದ್ರವತ್ವ- ಸ್ನೇಹಶಬ್ದಬುದ್ಧಿಸುಖದುಃಖೇಚ್ಛಾದ್ವೇಷಪ್ರಯತ್ನಧರ್ಮಾಧರ್ಮಸಂಸ್ಕಾರಾಶ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿ ಗುಣಾಃ॥ ೫। ಉತ್ಕ್ಷೇಪಣಾವಕ್ಷೇಪಣಾಕುಞ್ಚನಪ್ರಸಾರಣಗಮನಾನಿ ಪಞ್ಚ ಕರ್ಮಾಣಿ॥ ೬। ಪರಮ್ ಅಪರಂ ಚೇತಿ ದ್ವಿವಿಧಂ ಸಾಮಾನ್ಯಮ್॥ ೭। ನಿತ್ಯದ್ರವ್ಯವೃತ್ತಯೋ ವಿಶೇಷಾಸ್ ತ್ವ್ ಅನನ್ತಾ ಏವ॥ ೮। ಸಮವಾಯಸ್ ತ್ವ್ ಏಕ ಏವ॥ ೯। ಅಭಾವಶ್ ಚತುರ್ವಿಧಃ। ಪ್ರಾಗಭಾವಃ ಪ್ರಧ್ವಂಸಾಭಾವೋ ऽತ್ಯನ್ತಾಭಾವೋ ऽನ್ಯೋನ್ಯಾಭಾವಶ್ ಚೇತಿ॥ ೧೦। ಗನ್ಧವತೀ ಪೃಥಿವೀ। ಸಾ ದ್ವಿವಿಧಾ ನಿತ್ಯಾನಿತ್ಯಾ ಚ। ನಿತ್ಯಾ ಪರಮಾಣುರೂಪಾ। ಅನಿತ್ಯಾ ಕಾರ್ಯರೂಪಾ। ಪುನಸ್ ತ್ರಿವಿಧಾ ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯವಿಷಯಭೇದಾತ್। ಶರೀರಮ್ ಅಸ್ಮದಾದೀನಾಮ್। ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಗನ್ಧಗ್ರಾಹಕಂ ಘ್ರಾಣಂ ನಾಸಾಗ್ರವರ್ತಿ। ವಿಷಯೋ ಮೃತ್ಪಾಷಾಣಾದಿಃ॥ ೧೧। ಶಿತಸ್ಪರ್ಶವತ್ಯ ಆಪಃ। ತಾ ದ್ವಿವಿಧಾಃ ನಿತ್ಯಾ ಅನಿತ್ಯಾಶ್ ಚ। ನಿತ್ಯಾ ಪರಮಾಣುರೂಪಾಃ। ಅನಿತ್ಯಾಃ ಕಾರ್ಯರೂಪಾಃ.। ಪುನಸ್ ವಿಧಾಃ. ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯವಿಷಯಭೇದಾತ್। ಶರೀರಂ ವರುಣಲೋಕೇ। ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ರಸಗ್ರಾಹಕಂ ರಸನಂ ಜಿಹ್ವಾಗ್ರವರ್ತಿ। ವಿಷಯಃ ಸರಿತ್ಸಮುದ್ರಾದಿಃ॥ ೧೨। ಉಷ್ಣಸ್ಪರ್ಶವತ್ ತೇಜಃ। ತದ್ ದ್ವಿವಿಧಂ ನಿತ್ಯಮ್ ಅನಿತ್ಯಂ ಚ। ನಿಯ್ಯಂ ಪರಮಾಣುರೂಪಮ್। ಅನಿತ್ಯಂ ಕಾರ್ಯರೂಪಮ್। ಪುನಸ್ ತ್ರಿವಿಧಂ ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯವಿಷಯಭೇದಾತ್। ಶರೀರಮ್ ಆದಿತ್ಯಲೋಕೇ। ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ರೂಪಗ್ರಾಹಕಂ ಚಕ್ಷುಃ ಕೃಷ್ಣತಾರಾಗ್ರವರ್ತಿ। ವಿಷಯಶ್ ಚತುರ್ವಿಧಃ। ಭೌಮದಿವ್ಯೌದರ್ಯಾಕರಜಭೇದಾತ್। ಭೌಮಂ ವಹ್ನ್ಯಾದಿಕಮ್। ಅಬಿನ್ಧನಂ ದಿವ್ಯಂ ವಿದ್ಯುದಾದಿ। ಭುಕ್ತಸ್ಯ ಪರಿಣಾಮಹೇತುರ್ ಔದರ್ಯಮ್. ಆಕರಜಂ ಸುವರ್ಣಾದಿ॥ ೧೩। ರೂಪರಹಿತಸ್ಪರ್ಶವಾನ್ ವಾಯುಃ। ಸ ದ್ವಿವಿಧೋ ನಿತ್ಯೋ ऽನಿತ್ಯಶ್ ಚ। ನಿತ್ಯಃ ಪರಮಾಣುರೂಪಃ। ಅನಿತ್ಯಃ ಕಾರ್ಯರೂಪಃ। ಪುನಸ್ ತ್ರಿವಿಧಃ ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯವಿಷಯಭೇದಾತ್। ಶರೀರಂ ವಾಯುಲೋಕೇ। ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಸ್ಪರ್ಶಗ್ರಾಹಕಂ ತ್ವಕ್ಸರ್ವಶರೀರವರ್ತಿ। ವಿಷಯೋ ವೃಕ್ಷಾದಿಕಮ್ಪನಹೇತುಃ॥ ಶರೀರಾನ್ತಃಸಂಚಾರೀ ವಾಯುಃ ಪ್ರಾಣಃ। ಸ ಚೈಕೋ ऽಪ್ಯ್ ಉಪಾಧಿಭೇದಾತ್ ಪ್ರಾಣಾಪಾನಾದಿಸಂಜ್ಞಾ ಲಭತೇ॥ ೧೪। ಶಬ್ದಗುಣಮ್ ಆಕಾಶಮ್। ತಚ್ ಚೈಕಂ ವಿಭು ನಿತ್ಯಂ ಚ॥ ೧೫। ಅತೀತಾದಿವ್ಯವಹಾರಹೇತುಃ ಕಾಲಃ। ಸ ಚೈಕೋ ವಿಭುರ್ ನಿತ್ಯಶ್ ಚ॥ ೧೬। ಪ್ರಾಚ್ಯಾದಿವ್ಯವಹಾರಹೇತುರ್ ದಿಕ್। ಸಾ ಚೈಕಾ ವಿಭ್ವೀ ನಿತ್ಯಾ ಚ॥ ೧೭। ಜ್ಞಾನಾಧಿಕರಣಮ್ ಆತ್ಮಾ। ಸ ದ್ವಿವಿಧಃ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಜೀವಾತ್ಮಾ ಚ। ತತ್ರೇಶ್ವರಃ ಸರ್ವಜ್ಞಃ ಪರಮಾತ್ಮೈಕ ಏವ। ಜೀವಾತ್ಮಾ ಪ್ರತಿಶರೀರಂ ಭಿನ್ನೋ ವಿಭುರ್ ನಿತ್ಯಶ್ ಚ॥ ೧೮। ಸುಖಾದ್ಯುಪಲಬ್ಧಿಸಾಧನಮ್ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಮನಃ। ತಚ್ ಚ ಪ್ರತ್ಯಾತ್ಮನಿಯತತ್ವಾದ್ ಅನನ್ತಂ ಪರಮಾಣುರೂಪಂ ನಿತ್ಯಂ ಚ॥ ೧೯। ಚಕ್ಷುರ್ಮಾತ್ರಗ್ರಾಹ್ಯೋ ಗುಣೋ ರೂಪಮ್। ತಚ್ ಚ ಶುಕ್ಲನೀಲಪೀತರಕ್ತಹರಿತಕಪಿಶಚಿತ್ರಭೇದಾತ್ ಸಪ್ತವಿಧಂ ಪೃಥಿವೀಜಲತೇಜೋವೃತ್ತಿ। ತತ್ರ ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ಸಪ್ತವಿಧಮ್। ಅಭಾಸ್ವರಶುಕ್ಲಂ ಜಲೇ। ಭಾಸ್ವರಶುಕ್ಲಂ ತೇಜಸಿ॥ ೨೦। ರಸನಗ್ರಾಹ್ಯೋ ಗುಣೋ ರಸಃ। ಸ ಚ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಷಾಯತಿಕ್ತಭೇದಾತ್ ಷಡ್ವಿಧಃ। ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ಷಡ್ವಿಧಃ। ಜಲೇ ಮಧುರ ಏವ॥ ೨೧। ಘ್ರಾಣಗ್ರಾಹ್ಯೋ ಗುಣೋ ಗನ್ಧಃ। ಸ ಚ ದ್ವಿವಿಧಃ ಸುರಭಿರಸುರಭಿಶ್ ಚ। ಪೃಥಿವೀಮಾತ್ರವೃತ್ತಿಃ। ೨೨। ತ್ವಗಿನ್ದ್ರಿಯಮಾತ್ರಗ್ರಾಹ್ಯೋ ಗುಣೋ ಸಪರ್ಶಃ। ಸ ಚ ತ್ರಿವಿಧಃ ಶಿತೋಷ್ಣಾನುಷ್ಣಾಶೀತಭೇದಾತ್। ಪೃಥಿವ್ಯಪ್ತೇಜೋವಾಯುವೃತ್ತಿಃ। ತತ್ರ ಶೀತೋ ಜಲೇ। ಉಷ್ಣಸ್ ತೇಜಸಿ। ಅನುಷ್ಣಾಶೀತಃ ಪೃಥಿವೀವಾಯ್ವೋಃ॥ ೨೩। ರೂಪಾದಿಚತುಷ್ಟಯಂ ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ಪಾಕಜಮ್ ಅನಿತ್ಯಂ ಚ। ಅನ್ಯತ್ರಾಪಾಕಜಂ ನಿತ್ಯಮ್ ಅನ್ತ್ಯಂ ಚ। ನಿತ್ಯಗತಂ ನಿತ್ಯಮ್। ಅನಿತ್ಯಗತಮ್ ಅನಿತ್ಯಮ್॥ ೨೪। ಏಕತ್ವಾದಿವ್ಯವಹಾರಹೇತುಃ ಸಂಖ್ಯಾ। ನವದ್ರವ್ಯವೃತ್ತಿರ್ ಏಕತ್ವಾದಿಪರಾರ್ಧಪರ್ಯನ್ತಾ। ಏಕತ್ವಂ ನಿತ್ಯಮ್ ಅನಿತ್ಯಂ ಚ। ನಿತ್ಯಗತಂ ನಿತ್ಯಮ್ ಅನಿತ್ಯಗತಮ್ ಅನಿತ್ಯಮ್। ದ್ವಿತ್ವಾದಿಕಂ ತು ಸರ್ವತ್ರಾನಿತ್ಯಮ್ ಏವ॥ ೨೫। ಮಾನವ್ಯವಹಾರಕಾರಣಂ ಪರಿಮಾಣಂ। ನವದ್ರವ್ಯವೃತ್ತಿ। ತಚ್ ಚತುರ್ವಿಧಮ್। ಅಣು ಮಹದ್ ದೀರ್ಘಂ ಹ್ರಸ್ವಂ ಚೇತಿ॥ ೨೬। ಪೃಥಗ್ವ್ಯವಹಾರಕಾರಣಂ ಪೃಥಗ್ತ್ವಂ। ಸರ್ವದ್ರವ್ಯವೃತ್ತಿ॥ ೨೭। ಸಂಯುಕ್ತವ್ಯವಹಾರಹೇತುಃ ಸಂಯೋಗಃ। ಸರ್ವದ್ರವ್ಯವೃತ್ತಿಃ॥ ೨೮। ಸಂಯೋಗನಾಶಕೋ ಗುಣೋ ವಿಭಾಗಃ। ಸರ್ವದ್ರವ್ಯವೃತ್ತಿಃ॥ ೨೯। ಪರಾಪರವ್ಯವಹಾರಾಸಾಧಾರಣಕಾರಣೇ ಪರತ್ವಾಪರತ್ವೇ। ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಚತುಷ್ಟಯಮನೋವೃತ್ತೀತಿ। ತೇ ದ್ವಿವಿಧೇ ದಿಕ್ಕೃತೇ ಕಾಲಕೃತೇ ಚ। ದೂರಸ್ಥೇ ದಿಕ್ಕೃತಂ ಪರತ್ವಮ್। ಸಮೀಪಸ್ಥೇ ದಿಕ್ಕೃತಮ್ ಅಪರತ್ವಮ್। ಜ್ಯೇಷ್ಠೇ ಕಾಲಕೃಥಂ ಪರತ್ವಮ್। ಕನಿಷ್ಠೇ ಕಾಲಕೃತಮ್ ಅಪರತ್ವಮ್॥ ೩೦। ಆದ್ಯಪತನಾಸಮವಾಯಿಕಾರಣಂ ಗುರುತ್ವಂ। ಪೃಥಿವೀಜಲವೃತ್ತಿ॥ ೩೧। ಆದ್ಯಸ್ಯನ್ದನಾಸಮವಾಯಿಕಾರಣಂ ದ್ರವತ್ವಂ ಪೃಥಿವ್ಯಪ್ತೇಜೋವೃತ್ತಿ। ತದ್ ದ್ವಿವಿಧಂ ಸಾಂಸಿದ್ಧಿಕಂ ನೈಮಿತ್ತಿಕಂ ಚ। ಸಾಂಸಿದ್ಧಿಕಂ ಜಲೇ ನೈಮಿತ್ತಿಕಂ ಪೃಥಿವೀತೇಜಸೋಃ। ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ಘೃತಾದಾವಗ್ನಿಸಂಯೋಗಜನ್ಯಂ ದರವತ್ವಮ್। ತೇಜಸಿ ಸುವರ್ಣಾದೌ॥ ೩೨। ಚೂರ್ಣಾದಿಪಿಣ್ಡೀಭಾವಹೇತುರ್ ಗುಣಃ ಸ್ನೇಹಃ। ಜಲಮಾತ್ರವೃತ್ತಿಃ॥ ೩೩। ಶ್ರೋತ್ರಗ್ರಾಹ್ಯೋ ಗುಣಃ ಶಬ್ದಃ। ಆಕಾಶಮಾತ್ರವೃತ್ತಿಃ। ಸ ದ್ವಿವಿಧೋ ದ್ವನ್ಯಾತ್ಮಕೋ ವರ್ಣಾತ್ಮಕಶ್ ಚೇತಿ। ದ್ವನ್ಯಾತ್ಮಕೋ ಭೇರ್ಯಾದೌ। ವರ್ಣಾತ್ಮಕಃ ಸಂಸ್ಕೃತಭಾಷಾದಿರೂಪಃ॥ ೩೪। ಸರ್ವವ್ಯವಹಾರಹೇತುರ್ ಬುದ್ಧಿರ್ ಜ್ಞಾನಮ್। ಸಾ ದ್ವಿವಿಧಾ ಸ್ಮೃತಿರನುಭವಶ್ ಚ। ಸಂಸ್ಕಾರಮಾತ್ರಜನ್ಯಂ ಜ್ಞಾನಂ ಸ್ಮೃತಿಃ। ತದ್ಭಿನ್ನಂ ಜ್ಞಾನಮ್ ಅನುಭವಃ॥ ೩೫। ಸ ದ್ವಿವಿಧೋ ಯಥಾರ್ಥೋ ऽಯಥಾರ್ಥಶ್ ಚ। ತದ್ವತಿ ತತ್ಪ್ರಕಾರಕೋ ऽನುಭವೋ ಯಥಾರ್ಥಃ। ಯಥಾ ರಜತ ಇದಂ ರಜತಮ್ ಇತಿ ಜ್ಞಾನಮ್। ಸ ಏವ ಪ್ರಮೇತ್ಯ್ ಉಚ್ಯತೇ। ತದಭಾವವತಿ ತತ್ಪ್ರಕಾರಕೋ ऽನುಭವೋ ऽಯಥಾರ್ಥಃ। ಯಥಾ ಶುಕ್ತಾವ್ ಇದಂ ರಜತಮ್ ಇತಿ ಜ್ಞಾನಮ್॥ ೩೬। ಯಥಾರ್ಥಾನುಭವಶ್ ಚತುರ್ವಿಧಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾನುಮಿತ್ಯುಪಮಿತಿಶಬ್ದಭೇದಾತ್। ತತ್ಕರಣಮ್ ಅಪಿ ಚತುರ್ವಿಧಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾನುಮಾನೋಪಮಾನಶಬ್ದಭೇದಾತ್॥ ೩೭। ಅಸಾಧಾರಣಮ್ ಕಾರಣಂ ಕರಣಮ್। ೩೮। ಕಾರ್ಯನಿಯತಪೂರ್ವವೃತ್ತಿ ಕಾರಣಮ್। ೩೯। ಕಾರ್ಯಂ ಪ್ರಾಗಭಾವಪ್ರತಿಯೋಗಿ। ೪೦। ಕಾರಣಂ ತ್ರಿವಿಧಂ ಸಮವಾಯ್ಯಸಮವಾಯಿನಿಮಿತ್ತಭೇದಾತ್। ಯತ್ ಸಮವೇತಂ ಕಾರ್ಯಮ್ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ ತತ್ ಸಮವಾಯಿಕಾರಣಮ್। ಯಥಾ ತನ್ತವಃ ಪಟಸ್ಯ ಪಟಶ್ ಚ ಖಗತರೂಪಾದೇಃ। ಕಾರ್ಯೇಣ ಕಾರಣೇನ ವಾ ಸಹೈಕಸ್ಮಿನ್ನ್ ಅರ್ಥೇ ಸಮವೇತತ್ವೇ ಸತಿ ಯತ್ ಕಾರಣಂ ತದ್ ಅಸಮವಾಯಿಕಾರಣಮ್। ಯಥಾ ತನ್ತುಸಂಯೋಗಃ ಪಟಸ್ಯ ತನ್ತುರೂಪಂ ಪಟರೂಪಸ್ಯ। ತದುಭಯಭಿನ್ನಂ ಕಾರಣಂ ನಿಮಿತ್ತಕಾರಣಮ್। ಯಥಾ ತುರೀವೇಮಾದಿಕಂ ಪಟಸ್ಯ। ೪೧। ತದ್ ಏತತ್ತ್ರಿವಿಧಕಾರಣಮಧ್ಯೇ ಯದ್ ಅಸಾಧಾರಣಂ ಕಾರಣಂ ತದ್ ಏವ ಕರಣಮ್॥ ೪೨। ತತ್ರ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಜ್ಞಾನಕರಣಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮ್। ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸನ್ನಿಕರ್ಷಜನ್ಯಂ ಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮ್। ತದ್ ದ್ವಿವಿಧಂ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಕಂ ಸವಿಕಲ್ಪಕಂ ಚೇತಿ। ತತ್ರ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಕಂ ಜ್ಞಾನಂ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಕಂ ಯಥೇದಂ ಕಿಂಚಿತ್। ಸಪರಕಾರಕಂ ಜ್ಞಾನಂ ಸವಿಕಲ್ಪಕಂ ಯಥಾ ಡಿತ್ಥೋऽಯಮ್ ಬ್ರಹ್ಮಣೋऽಯಂ ಶ್ಯಾಮೋऽಯಮ್ ಇತಿ॥ ೪೩। ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಜ್ಞಾನಹೇತುರ್ ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸನ್ನಿಕರ್ಷಃ ಷಡ್ವಿಧಃ। ಸಂಯೋಗಃ ಸಂಯುಕ್ತಸಮವಾಯಃ ಸಂಯುಕ್ತಸಮವೇತಸಮವಾಯಃ ಸಮವಾಯಃ ಸಮವೇತಸಮವಾಯೋ ವಿಶೇಷಣವಿಶೇಷ್ಯಭಾವಶ್ ಚೇತಿ। ಚಕ್ಷುಷಾ ಘಟಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಜನನೇ ಸಂಯೋಗಃ ಸನ್ನಿಕರ್ಷಃ। ಘಟರೂಪಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಜನನೇ ಸಂಯುಕ್ತಸಮವಾಯಃ ಸನ್ನಿಕರ್ಷಃ ಚಕ್ಷುಃಸಂಯುಕ್ತೇ ಘಟೇ ರೂಪಸ್ಯ ಸಮವಾಯಾತ್। ರೂಪತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇ ಸಂಯುಕ್ತಸಮವೇತಸಮವಾಯಃ ಸನ್ನಿಕರ್ಷಃ ಚಕ್ಷುಃಸಂಯುಕ್ತೇ ಘಟೇ ರೂಪಂ ಸಮವೇತಂ ತತ್ರ ರೂಪತ್ವಸ್ಯ ಸಮವಾಯಾತ್। ಶ್ರೋತ್ರೇಣ ಶಬ್ದಸ್ಯಾಕಾಶಗುಣತ್ವಾತ್ ಗುಣಗುಣಿನೋಶ್ ಚ ಸಮವಾಯಾತ್। ಶಬ್ದತ್ವಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇ ಸಮವೇತಸಮವಾಯಃ ಸನ್ನಿಕರ್ಷಃ ಶ್ರೋತ್ರಸಮವೇತೇ ಶಬ್ದೇ ಶಬ್ದತ್ವಸ್ಯ ಸಮವಾಯಾತ್। ಅಭಾವಪರತ್ಯಕ್ಷೇ ವಿಶೇಷಣವಿಶೇಷ್ಯಭಾವಃ ಸನ್ನಿಕರ್ಷೋ ಘಟಾಭಾವವದ್ ಭೃತಲಮ್ ಇತ್ಯ್ ಅತ್ರ ಚಕ್ಷುಃಸಂಯುಕ್ತೇ ಭೂತಲೇ ಘಟಾಭಾವಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣತ್ವಾತ್। ಏವಂ ಸ್ನ್ನಿಕರ್ಷಷಟ್ಕಜನ್ಯಂ ಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮ್। ತತ್ಕರಣಮ್ ಇನ್ದ್ರಿಯಮ್। ತಸ್ಮಾದ್ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಪ್ರಮಾಣಮ್ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಮ್॥ ೪೪। ಅನುಮಿತಿಕರಣಮ್ ಅನುಮಾನಮ್। ಪರಾಮರ್ಶಜನ್ಯಂ ಜ್ಞಾನಮ್ ಅನುಮಿತಿಃ। ವ್ಯಾಪ್ತಿವಿಶಿಷ್ಟಪಕ್ಷಧರ್ಮತಾಜ್ಞಾನಂ ಪರಾಮರ್ಶಃ। ಯಥಾ ವಹ್ನಿವ್ಯಾಪ್ಯಧೂಮವಾನ್ ಅಯಂ ಪರ್ವತ ಇತಿ ಜ್ಞಾನಂ ಪರಾಮರ್ಶಃ। ತಜ್ ಜನ್ಯಂ ಪರ್ವತೋ ವಹ್ನಿಮಾನ್ ಇತಿ ಜ್ಞಾನಮ್ ಅನುಮಿತಿಃ। ಯತ್ರ ಯತ್ರ ಧೂಮಸ್ ತತ್ರಾಗ್ನಿರ್ ಇತಿ ಸಾಹಚರ್ಯನಿಯಮೋ ವ್ಯಾಪ್ತಿಃ। ವ್ಯಾಪ್ಯಸ್ಯ ಪರ್ವತಾದಿವೃತ್ತಿತ್ವಂ ಪಕ್ಷಧರ್ಮತಾ॥ ೪೫। ಅನುಮಾನಂ ದ್ವಿವಿಧಂ ಸ್ವಾರ್ಥಂ ಪರಾರ್ಥಂ ಚ। ತತ್ರ ಸ್ವಾರ್ಥಂ ಸ್ವಾನುಮಿತಿಹೇತುಃ। ತಥಾ ಹಿ ಸ್ವಯಮ್ ಏವ ಭೂಯೋ ದರ್ಶನೇನ ಯತ್ರ ಧೂಮಸ್ ತತ್ರ ಅಗ್ನಿರ್ ಇತಿ ಮಹಾನಸಾದೌ ವ್ಯಾಪ್ತಿಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಪರ್ವತಸಮೀಪಂ ಗತಸ್ ತದ್ಗತೇ ಚಾಗ್ನೌ ಸನ್ದಿಹಾನಃ ಪರ್ವತೇ ಧೂಮಂ ಪಶ್ಯನ್ ವ್ಯಾಪ್ತಿಂ ಸ್ಮರತಿ ಯತ್ರ ಧೂಮಸ್ ತತ್ರಾಗ್ನಿರ್ ಇತಿ। ತದನ್ತರಂ ವಹ್ನಿವ್ಯಾಪ್ಯಧೂಮವಾನ್ ಅಯಂ ಪರ್ವತ ಇತಿ ಜ್ಞಾನಮ್ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ। ಅಯಮ್ ಏವ ಲಿಙ್ಗಪರಾಮರ್ಷಂ ಇತ್ಯ್ ಉಚ್ಯತೇ। ತಸ್ಮಾತ್ ಪರ್ವತೋ ವಹ್ನಿಮಾನ್ ಇತಿ ಜ್ಞಾನಮ್ ಅನುಮಿತಿರ್ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ। ತದ್ ಏತತ್ ಸ್ವಾರ್ಥಾನುಮಾನಮ್। ಯತ್ ತು ಸ್ವಯಂ ಧೂಮಾದ್ ಅಗ್ನಿಮ್ ಅನುಮಾಯ ಪರಪ್ರತಿಪತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಪಞ್ಚಾವಯವವಾಕ್ಯಂ ಪ್ರಯುಕ್ತೇ ತತ್ ಪರಾರ್ಥಾನುಮಾನಮ್। ಯಥಾ ಪರ್ವತೋ ವಹ್ನಿಮಾನ್ ಧೂಮವತ್ತ್ವಾತ್। ಯೋ ಯೋ ಧೂಮವಾನ್ ಸ ವಹ್ನಿಮಾನ್ ಯಥಾ ಮಹಾನಸಃ। ತಥಾ ಚಾಯಮ್। ತಸ್ಮಾತ್ ತಥೇತಿ। ಅನೇನ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಾಲ್ ಲಿನ್ಗಾತ್ ಪರೋऽಪ್ಯ್ ಅಗ್ನಿಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ॥ ೪೬। ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಹೇತೂದಾಹರಣೋಪನಯನಿಗಮಾನಿ ಪಞ್ಚಾವಯವಃ। ಪರ್ವತೋ ವಹ್ನಿಮಾನ್ ಇತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ। ಧೂಮವತ್ತ್ವಾದ್ ಇತಿ ಹೇತುಃ। ಯೋ ಯೋ ಧೂಮವಾನ್ ಸ ಸೋऽಗ್ನಿಮಾನ್ ಯಥಾ ಮಹಾನಸ ಇತ್ಯ್ ಉದಾಹರಣಮ್। ತಥಾ ಚಾಯಮ್ ಇತಿ ಉಪನಯಃ। ತಸ್ಮಾತ್ ತಥೇತಿ ನಿಗಮನಮ್॥ ೪೭। ಸ್ವಾರ್ಥಾನುಮಿತಿಪರಾರ್ಥಾನುಮಿತ್ಯೋರ್ ಲಿಙ್ಗಪರಾಮರ್ಶ ಏವ ಕರಣಮ್। ತಸ್ಮಾಲ್ ಲಿಙ್ಗಪರಾಮರ್ಶಾऽನುಮಾನಮ್॥ ೪೮। ಲಿಙ್ಗಂ ತ್ರಿವಿಧಮ್। ಅನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಿ ಕೇವಲಾನ್ವಯಿ ಕೇವಲವ್ಯತಿರೇಕಿ ಚೇತಿ। ಅನ್ವಯೇನ ವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ಚ ವ್ಯಾಪ್ತಿಮದ್ ಅನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಿ। ಯಥಾ ವಹ್ನೌ ಸಾಧ್ಯೇ ಧೂಮವತ್ತ್ವಮ್। ಯತ್ರ ಧೂಮಸ್ ತತ್ರಾಗ್ನಿರ್ ಯಥಾ ಮಹಾನಸ ಇತ್ಯ್ ಅನ್ವಯವ್ಯಾಪ್ತಿಃ। ಯತ್ರ ವಹ್ನಿರ್ ನಾಸ್ತಿ ತತ್ರ ಧೂಮೋऽಪಿ ನಾಸ್ತಿ ಯಥಾ ಮಹಾಹ್ರದ ಇತಿ ವ್ಯತಿರೇಕವ್ಯಾಪ್ತಿಃ। ಅನ್ವಯಮಾತ್ರವ್ಯಾಪ್ತಿಕಂ ಕೇವಲಾನ್ವಯಿ ಯಥಾ ಘಟೋऽಭಿಧೇಯಃ ಪ್ರಮೇಯತ್ವಾತ್ ಪಟವತ್। ಅತ್ರ ಪ್ರಮೇಯತ್ವಾಭಿಧ್ಯತ್ವಯೋರ್ ವ್ಯತಿರೇಕವ್ಯಾಪ್ತಿರ್ ನಾಸ್ತಿ ಸರ್ವಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಮೇಯತ್ವಾದ್ ಅಭಿಧೇಯತ್ವಾಚ್ ಚ। ವ್ಯತಿರೇಕಮಾತ್ರವ್ಯಾಪ್ತಿಕಂ ಕೇವಲವ್ಯತಿರೇಕಿ ಯಥಾ ಪೃಥಿವೀ ತರೇಭ್ಯೋ ಭಿದ್ಯತೇ ಗನ್ಧವತ್ತ್ವಾತ್। ಯದ್ ಇತರೇಭ್ಯೋ ನ ಭಿದ್ಯತೇ ನ ತದ್ ಗನ್ಧವತ್। ಯಥಾ ಜಲಮ್। ನ ಚೇಯಂ ತಥಾ। ತಸ್ಮಾನ್ ನ ತಥೇತಿ ಅತ್ರ ಯದ್ ಗನ್ಧವತ್ ತದ್ ಇತರಭಿನ್ನಮ್ ಇತ್ಯ್ ಅನ್ವಯದೃಷ್ಟನ್ತೋ ನಾಸ್ತಿ ಪೃಥಿವೀಮಾತ್ರಸ್ಯ ಪಕ್ಷತ್ವಾತ್॥ ೪೯। ಸಂದಿಗ್ಧಸಾಧ್ಯವಾನ್ ಪಕ್ಷಃ। ಯಥಾ ಧೂಮವತ್ತ್ವೇ ಹೇತೌ ಪರ್ವತಃ॥ ೫೦। ನಿಶ್ಚಿತಸಾಧ್ಯವಾನ್ ಸಪಕ್ಷಃ। ಯಥಾ ತತ್ರೈವ ಮಹಾನಸಃ॥ ೫೧। ನಿಶ್ಚಿತಸಾಧ್ಯಾಭಾವವಾನ್ ವಿಪಕ್ಷಃ। ಯಥಾ ತತ್ರೈವ ಮಹಾಹ್ರದಃ॥ ೫೨। ಸವ್ಯಭಿಚಾರವಿರುದ್ಧಸತ್ಪಕ್ಷಾಸಿದ್ಧಬಾಧಿತಾಃ ಪಞ್ಚ ಹೇತ್ವಾಭಾಸಾಃ॥ ೫೩। ಸವ್ಯಭಿಚಾರೋऽನೈಕಾನ್ತಿಕಃ। ಸ ತ್ರಿವಿಧಃ। ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣಾನುಪಸಂಹಾರಿಭೇದಾತ್। ತತ್ರ ಸಾಧ್ಯಾಭಾವವದ್ವೃತ್ತಿಃ ಸಾಧಾರಣೋ ಅನೈಕಾನ್ತಿಕಃ। ಯಥಾ ಪರ್ವತೋ ವಹ್ನಿಮಾನ್ ಪ್ರಮೇಯತ್ವಾದ್ ಇತಿ ಪ್ರಮೇಯತ್ವಸ್ಯ ವಹ್ನ್ಯಭಾವವತಿ ಹ್ರದೇ ವಿದ್ಯಮಾನತ್ವಾತ್। ಸರ್ವಸಪಕ್ಷವಿಪಕ್ಷವ್ಯಾವೃತ್ತೋऽಸಾಧಾರಣಃ। ಯಥಾ ಶಬ್ದೋ ನಿತ್ಯಃ ಶಬ್ದತ್ವಾದ್ ಇತಿ। ಶಬ್ದತ್ವಂ ಸರ್ವೇಭ್ಯೋ ನಿತ್ಯೇಭ್ಯೋऽನ್ತ್ಯೇಭ್ಯಶ್ ಚ ವ್ಯಾವೃತ್ತಂ ಶಬ್ದಮಾತ್ರವೃತ್ತಿ। ಅನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕದೃಷ್ಟಾನ್ತರಹಿತೋऽನುಪಸಂಹಾರೀ। ಯಥಾ ಸರ್ವಮ್ ಅನಿತ್ಯಂ ಪ್ರಮೇಯತ್ವಾದ್ ಇತಿ। ಅತ್ರ ಸರ್ವಸ್ಯಾಪಿ ಪಕ್ಷತ್ವಾದ್ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೋ ನಾಸ್ತಿ॥ ೫೪। ಸಾಧ್ಯಾಭಾವವ್ಯಾಪ್ತೋ ಹೇತುರ್ ವಿರುದ್ಧಃ। ಯತ್ರ ಶಬ್ದೋ ನಿತ್ಯಃ ಕೃತಕತ್ವಾದ್ ಇತಿ। ಕೃತಕತ್ವಂ ಹಿ ನಿತ್ಯತ್ವಾಭಾವೇನಾನಿತ್ಯತ್ವೇನ ವ್ಯಾಪ್ತಮ್॥ ೫೫। ಯಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯಭಾವಸಾಧಕಂ ಹೇತ್ವನ್ತರಂ ವಿದ್ಯತೇ ಸ ಸತ್ಪ್ರತಿಪಕ್ಷಃ। ಯಥಾ ಶಬ್ದೋ ನಿತ್ಯಃ ಶ್ರಾವಣತ್ವಾಚ್ ಛಬ್ದತ್ವವದ್ ಇತಿ। ಶಬ್ದೋऽನಿತ್ಯಃ ಕಾರ್ಯತ್ವಾದ್ ಘಟವದ್ ಇತಿ॥ ೫೬। ಅಸಿದ್ಧಸ್ ತ್ರಿವಿಧಃ। ಆಶ್ರಯಾಸಿದ್ಧಃ ಸ್ವರೂಪಾಸಿದ್ಧೋ ವ್ಯಾಪ್ಯತ್ವಾಸಿದ್ಧಶ್ ಚೇತಿ। ಆಶ್ರಯಾಸಿದ್ಧೋ ಯಥಾ ಗಗನಾರವಿನ್ದಂ ಸುರಭ್ಯ್ ಅರವಿನ್ದತ್ವಾತ್ ಸರೋಜಾರವಿನ್ದವತ್। ಅತ್ರ ಗಗನಾರವಿನ್ದಮ್ ಆಶ್ರಯಃ। ಸ ಚ ನಾಸ್ತ್ಯ್ ಏವ। ಸ್ವರೂಪಾಸಿದ್ಧೋ ಯಥಾ ಶಬ್ದೋ ಗುಣಶ್ ಚಾಕ್ಷುಷತ್ವಾತ್। ಅತ್ರ ಚಾಕ್ಷುಷತ್ವಂ ಶಬ್ದೇ ನಾಸ್ತಿ ಶಬ್ದಸ್ಯ ಶ್ರಾವಣತ್ವಾತ್। ಸೋಪಾಧಿಕೋ ವ್ಯಾಪ್ಯತ್ವಾಸಿದ್ಧಃ। ಸಾಧ್ಯವ್ಯಾಪಕತ್ವೇ ಸತಿ ಸಾಧನಾವ್ಯಾಪಕ ಉಪಾಧಿಃ। ಸಾಧ್ಯಸಮಾನಾಧಿಕರಣಾತ್ಯನ್ತಾಭಾವಾಪ್ರತಿಯೋಗಿತ್ವಂ ಸಾಧ್ಯವ್ಯಾಪಕತ್ವಮ್। ಸಾಧನವನ್ನ್ ಇಷ್ಟಾತ್ಯನ್ತಾಭಾವಪ್ರತಿಯೋಗಿತ್ವಂ ಸಾಧಾರಣಾವ್ಯಪಕತ್ವಮ್। ಪರ್ವತೋ ಧೂಮವಾನ್ ವಹ್ನಿಮತ್ತ್ವಾದ್ ಇತ್ಯ್ ಅತ್ರಾರ್ದ್ರೇನ್ಧಸಂಯೋಗ ಉಪಾಧಿಃ। ತಥಾ ಹಿ। ಯತ್ರ ಧೂಮಸ್ ತತ್ರಾರ್ದ್ರೇನ್ಧ್ನಸಂಯೋಗ ಇತಿ ಸಾಧ್ಯವ್ಯಾಪಕತಾ। ಯತ್ರ ವಹ್ನಿಸ್ ತತ್ರಾರ್ದ್ರೇನ್ಧನಸಂಯೋಗಾಭಾವಾದ್ ಇತಿ ಸಾಧನಾವ್ಯಾಪಕತಾ। ಏವಂ ಸಾಧ್ಯವ್ಯಾಪಕತ್ವೇ ಸತಿ ಸಾಧನಾವ್ಯಾಪಕತ್ವಾದ್ ಅರ್ದ್ರೇನ್ಧನಸಂಯೋಗ ಉಪಾಧಿಃ। ಸೋಪಾಧಿಕತ್ವಾದ್ ವಹ್ನಿಮತ್ತ್ವಂ ವ್ಯಾಪ್ಯತ್ವಾಸಿದ್ಧಮ್॥ ೫೭। ಯಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯಾಭಾವಃ ಪ್ರಮಾಣಾನ್ತರೇಣ ನಿಶ್ಚಿತಃ ಸ ಬಾಧಿತಃ। ಯಥಾ ವಹ್ನಿರ್ ಅನುಷ್ಣೋ ದ್ರವ್ಯತ್ವಾದ್ ಇತಿ। ಅತ್ರಾನುಷ್ಣತ್ವಂ ಸಾಧ್ಯಂ ತದಭಾವ ಉಷ್ಣತ್ವಂ ಸ್ಪಾರ್ಶನಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇಣ ಗೃಹ್ಯತ ಇತಿ ಬಾಧಿತತ್ವಮ್॥ ೫೮। ಉಪಮಿತಿಕರಣಮ್ ಉಪಮಾನಮ್। ಸಂಜ್ಞಾಸಂಜ್ಞಿಸಂಬನ್ಧಜ್ಞಾನಮ್ ಉಪಮಿತಿಃ। ತತ್ಕರಣಂ ಸಾದೃಶ್ಯಜ್ಞಾನಮ್। ಅತಿದೇಶವಾಕ್ಯಾರ್ಥಸ್ಮರಣಮ್ ಅವಾನ್ತರವ್ಯಾಪಾರಃ। ತಥಾ ಹಿ ಕಶ್ ಚಿದ್ ಗವಯಶಬ್ದಾರ್ಥಮ್ ಅಜಾನನ್ ಕುತಶ್ ಚಿದ್ ಆರಣ್ಯಕಪುರುಷಾದ್ ಗೋಸದೃಶೋ ಗವಯ ಇತಿ ಶ್ರುತ್ವಾ ವನಂ ಗತೋ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಂ ಸ್ಮರನ್ ಗೋಸದೃಷಂ ಪಿಣ್ಡಂ ಪಶ್ಯತಿ। ತದನನ್ತರಮ್ ಅಸೌ ಗವಯಶಬ್ದವಾಚ್ಯ ಇತ್ಯ್ ಉಪಮಿತಿರ್ ಉತ್ಪದ್ಯ್ತೇ॥ ೫೯। ಆಪ್ತವಾಕ್ಯಂ ಶಬ್ದಃ। ಆಪ್ತಸ್ ತು ಯಥಾರ್ಥವಕ್ತಾ। ವಾಕ್ಯಂ ಪದಸಮೂಹಃ। ಯಥಾ ಗಾಮ್ ಆನಯೇತಿ। ಶಕ್ತಂ ಪದಮ್। ಅಸ್ಮಾತ್ ಪದಾದ್ ಅಯಮ್ ಅರ್ಥೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯ ಇತೀಶ್ವರಸಂಕೇತಃ ಶಕ್ತಿಃ॥ ೬೦। ಆಕಾಙ್ಕ್ಷಾ ಯೋಗ್ಯತಾ ಸಂನಿಧಿಶ್ ಚ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಜ್ಞಾನಹೇತುಃ। ಪದಸ್ಯ ಪದಾನ್ತರವ್ಯತಿರೇಕಪ್ರಯುಕ್ತಾನ್ವಯಾನನುಭಾವಕತ್ವಮ್ ಆಕಾಙ್ಕ್ಷಾ। ಅರ್ಥಾಬಾಧೋ ಯೋಗ್ಯತಾ। ಪದಾನಾಮವಿಲಮ್ಬೇನೋಚ್ಚಾರಣಂ ಸಂನಿಧಿಃ॥ ೬೧। ಆಕಾಙ್ಕ್ಷಾದಿರಹಿತಂ ವಾಕ್ಯಮ್ ಅಪ್ರಮಾಣಮ್। ಯಥಾ ಗೌರ್ ಅಶ್ವಃ ಪುರುಷೋ ಹಸ್ತೀತಿ ನ ಪ್ರಮಾಣಮ್ ಆಕಾಙ್ಕ್ಷಾವಿರಹಾತ್। ಅಗ್ನಿನಾ ಸಿಞ್ಚೇದ್ ಇತಿ ನ ಪ್ರಮಾಣಂ ಯೋಗ್ಯತಾವಿರಹಾತ್। ಪ್ರಹರೇ ಪ್ರೇಹರೇऽಸಹೋಚ್ಚಾರಿತಾನಿ ಗಾಮ್ ಆನಯೇತ್ಯಾದಿಪದಾನಿ ನ ಪ್ರಮಾಣಂ ಸಂನಿಧ್ಯಭಾವಾತ್॥ ೬೨। ವಾಕ್ಯಂ ದ್ವಿವಿಧಮ್। ವೈದಿಕಂ ಲೌಕಿಕಂ ಚ। ವೈದಿಕಮ್ ಈಶ್ವರೋಕ್ತತ್ವಾತ್ ಸರ್ವಮ್ ಏವ ಪ್ರಮಾಣಮ್। ಲೌಕಿಕಂ ತ್ವ್ ಆಪ್ತೋಕ್ತಂ ಪ್ರಮಾಣಮ್। ಅನ್ಯದ್ ಅಪ್ರಮಾಣಮ್॥ ೬೩। ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಜ್ಞಾನಂ ಶಬ್ದಜ್ಞಾನಮ್। ತತ್ಕರಣಂ ಶಬ್ದಃ॥ ೬೪। ಅಯಥಾರ್ಥಾನುಭವಸ್ ತ್ರಿವಿಧಃ ಸಂಶಯವಿಪರ್ಯಯತರ್ಕಭೇದಾತ್। ಏಕಸ್ಮಿನ್ ಧರ್ಮಿನಿ ವಿರುದ್ಧನಾನಾಧರ್ಮವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಾವಗಾಹಿ ಜ್ಞಾನಂ ಸಂಶಯಃ। ಯಥಾ ಸ್ಥಾಣುರ್ ವಾ ಪುರ್ಷೋ ವೇತಿ। ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಂ ವಿಪರ್ಯಯಃ। ಯಥಾ ಶುಕ್ತಾವ್ ಇದಂ ರಜತಮ್ ಇತಿ। ವ್ಯಾಪ್ಯಾರೋಪೇಣ ವ್ಯಾಪಕಾರೋಪಸ್ ತರ್ಕಃ ಯಥಾ ಯದಿ ವಹ್ನಿರ್ ನ ಸ್ಯಾತ್ ತರ್ಹಿ ಧೂಮೋऽಪಿ ನ ಸ್ಯಾದ್ ಇತಿ॥ ೬೫। ಸ್ಮೃತಿರ್ ಅಪಿ ದ್ವಿವಿಧಾ। ಯಥಾರ್ಥಾಯಥಾರ್ಥಾ ಚ ಪ್ರಮಾಜನ್ಯಾ ಯಥಾರ್ಥಾ। ಅಪ್ರಮಾಜನ್ಯಾಯಥಾರ್ಥಾ॥ ೬೬। ಸರ್ವೇಶಾಮ್ ಅನುಕೂಲತಯಾ ವೇದನೀಯಂ ಸುಖಮ್॥ ೬೭। ಸರ್ವೇಶಾಂ ಪ್ರತಿಕೂಲತಯಾ ವೇದನೀಯಂ ದುಃಖಮ್॥ ೬೮। ಇಚ್ಛಾ ಕಾಮಃ॥ ೬೯। ಕ್ರೋಧೋ ದ್ವೇಷಃ॥ ೭೦। ಕೃತಿಃ ಪ್ರಯತ್ನಃ॥ ೭೧। ವಿಹಿತಕರ್ಮಜನ್ಯೋ ಧರ್ಮಃ॥ ೭೨। ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮಜನ್ಯಸ್ ತ್ವ್ ಅಧರ್ಮಃ॥ ೭೩। ಬುದ್ಧ್ಯಾದಯೋऽಷ್ಟಾವ್ ಆತ್ಮಮಾತ್ರವಿಶೇಷಗುಣಾಃ॥ ೭೪। ಬುದ್ಧೀಚ್ಛಾಪ್ರಯತ್ನಾ ದ್ವಿವಿಧಾಃ। ನಿತ್ಯಾ ಅನಿತ್ಯಾಶ್ ಚ। ನಿತ್ಯಾ ಈಶ್ವರಸ್ಯ। ಅನಿತ್ಯಾ ಜೀವಸ್ಯ॥ ೭೫। ಸಂಸ್ಕಾರಸ್ ತ್ರಿವಿಧಃ। ವೇಗೋ ಭಾವನಾ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕಶ್ ಚೇತಿ। ವೇಗಃ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಚತುಷ್ಟಯಮನೋವೃತ್ತಿಃ। ಅನುಭವಜನ್ಯಾ ಸ್ಮೃತಿಹೇತುರ್ ಭಾವನಾತ್ಮಮಾತ್ರವೃತ್ತಿಃ। ಅನ್ಯಥಾ ಕೃತಸ್ಯ ಪುನಸ್ ತದವಸ್ಥಾಪಾದಕಃ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕಃ ಕಟಾದಿಪೃಥಿವೀವೃತ್ತಿಃ॥ ೭೬। ಚಲನಾತ್ಮಕಂ ಕರ್ಮ। ಊರ್ಧ್ವದೇಶಸಂಯೋಗಹೇತುರ್ ಉತ್ಕ್ಷೇಪಣಮ್। ಅಧೋದೇಶಸಂಯೋಗಹೇತುರ್ ಅಪಕ್ಷೇಪಣಮ್। ಶರೀರಸಂನಿಕೃಷ್ಟಸಂಯೋಗಹೇತುರ್ ಆಕುಞ್ಚನಮ್। ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಸಂಯೋಗಹೇತುಃ ಪ್ರಸಾರಣಮ್। ಅನ್ಯತ್ ಸರ್ವಂ ಗಮನಮ್। ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಚತುಷ್ಟಯಮನೋಮಾತ್ರವೃತ್ತಿ॥ ೭೭। ನಿತ್ಯಮ್ ಏಕಮ್ ಅನೇಕಾನುಗತಂ ಸಾಮಾನ್ಯಮ್। ದ್ರವ್ಯಗುಣಕರ್ಮವೃತ್ತಿ। ತದ್ ದ್ವಿವಿಧಂ ಪರಾಪರಭೇದಾತ್। ಪರಂ ಸತ್ತಾ। ಅಪರಂ ದ್ರವ್ಯತ್ವಾದಿಃ॥ ೭೮। ನಿತ್ಯದ್ರವ್ಯವೃತ್ತಯೋ ವ್ಯಾವರ್ತಕಾ ವಿಶೇಷಾಃ॥ ೭೯। ನಿತ್ಯಸಂಬನ್ಧಃ ಸಮವಾಯಃ। ಅಯುತಸಿದ್ಧವೃತ್ತಿಃ। ಯಯೋರ್ ದ್ವಯೋರ್ ಮಧ್ಯ ಏಕಮ್ ಅವಿನಶ್ಯದಪರಾಶ್ರಿತಮ್ ಏವಾವತಿಷ್ಟತೇ ತಾವ್ ಅಯುತಸಿದ್ದೌ। ಯಥಾವಯವಾವಯವಿನೌ ಗುಣಗುಣಿನೌ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಿಯಾವನ್ತೌ ಜಾತಿವ್ಯಕ್ತೀ ವಿಶೇಷನಿತ್ಯದ್ರವ್ಯೇ ಚೇತಿ॥ ೮೦। ಅನಾದಿಃ ಸಾನ್ತಃ ಪ್ರಾಗಭಾವಃ। ಉತ್ಪತ್ತೇಃ ಪೂರ್ವಂ ಕಾರ್ಯಸ್ಯ। ಸಾದಿರ್ ಅನನ್ತಃ ಪ್ರಧ್ವಂಸಃ। ಉತ್ಪತ್ತ್ಯನನ್ತರಂ ಕಾರ್ಯಸ್ಯ। ತ್ರೈಕಾಲಿಕಸಂಸರ್ಗಾವಚ್ಛಿನ್ನಪ್ರತಿಯೋಗಿತಾಕೋऽತ್ಯನ್ತಾಭಾವಃ। ಯಥಾ ಭೂತಲೇ ಘಟೋ ನಾಸ್ತೀತಿ। ತಾದಾತ್ಮ್ಯಸಂಬನ್ಧಾವಚ್ಛಿನ್ನಪ್ರತಿಯೋಗಿತಾಕೋऽನ್ಯೋನ್ಯಾಭಾವಃ ಯಥಾ ಘಟಃ ಪಟೋ ನ ಭವತೀತಿ॥ ೮೧। ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪದಾರ್ಥಾನಾಂ ಯಥಾಯಥಮ್ ಉಕ್ತೇಷ್ವ್ ಅನ್ತರ್ಭಾವಾತ್ ಸಪ್ತೈವ ಪದಾರ್ಥಾ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಮ್॥ ಕಾಣಾದನ್ಯಾಯಮತಯೋರ್ ಬಾಲಾವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಸಿದ್ಧಯೇ। ಅನ್ನಂಭಟ್ಟೇನ ವಿದುಷಾ ರಚಿತಸ್ ತರ್ಕಸಂಗ್ರಹಃ॥