તર્કસંગ્રહ ૧। નિધાય હૃદિ વિશ્વેશં વિધાય ગુરુવન્દનમ્। બાલાનાં સુખબોધાય ક્રિયતે તર્કસંગ્રહઃ॥ ૨। દ્રવ્યગુણકર્મસામાન્યવિશેષસમવાયાભાવાઃ સપ્ત પદાર્થાઃ॥ ૩। તત્ર દ્રવ્યાણિ પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશકાલદિગાત્મમનાંસિ નવૈવ॥ ૪। રૂપરસગન્ધસ્પર્શસંખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વસંયોગવિભાગપરત્વાપરત્વગુરુત્વદ્રવત્વ- સ્નેહશબ્દબુદ્ધિસુખદુઃખેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નધર્માધર્મસંસ્કારાશ્ચતુર્વિંશતિ ગુણાઃ॥ ૫। ઉત્ક્ષેપણાવક્ષેપણાકુઞ્ચનપ્રસારણગમનાનિ પઞ્ચ કર્માણિ॥ ૬। પરમ્ અપરં ચેતિ દ્વિવિધં સામાન્યમ્॥ ૭। નિત્યદ્રવ્યવૃત્તયો વિશેષાસ્ ત્વ્ અનન્તા એવ॥ ૮। સમવાયસ્ ત્વ્ એક એવ॥ ૯। અભાવશ્ ચતુર્વિધઃ। પ્રાગભાવઃ પ્રધ્વંસાભાવો ऽત્યન્તાભાવો ऽન્યોન્યાભાવશ્ ચેતિ॥ ૧૦। ગન્ધવતી પૃથિવી। સા દ્વિવિધા નિત્યાનિત્યા ચ। નિત્યા પરમાણુરૂપા। અનિત્યા કાર્યરૂપા। પુનસ્ ત્રિવિધા શરીરેન્દ્રિયવિષયભેદાત્। શરીરમ્ અસ્મદાદીનામ્। ઇન્દ્રિયં ગન્ધગ્રાહકં ઘ્રાણં નાસાગ્રવર્તિ। વિષયો મૃત્પાષાણાદિઃ॥ ૧૧। શિતસ્પર્શવત્ય આપઃ। તા દ્વિવિધાઃ નિત્યા અનિત્યાશ્ ચ। નિત્યા પરમાણુરૂપાઃ। અનિત્યાઃ કાર્યરૂપાઃ.। પુનસ્ વિધાઃ. શરીરેન્દ્રિયવિષયભેદાત્। શરીરં વરુણલોકે। ઇન્દ્રિયં રસગ્રાહકં રસનં જિહ્વાગ્રવર્તિ। વિષયઃ સરિત્સમુદ્રાદિઃ॥ ૧૨। ઉષ્ણસ્પર્શવત્ તેજઃ। તદ્ દ્વિવિધં નિત્યમ્ અનિત્યં ચ। નિય્યં પરમાણુરૂપમ્। અનિત્યં કાર્યરૂપમ્। પુનસ્ ત્રિવિધં શરીરેન્દ્રિયવિષયભેદાત્। શરીરમ્ આદિત્યલોકે। ઇન્દ્રિયં રૂપગ્રાહકં ચક્ષુઃ કૃષ્ણતારાગ્રવર્તિ। વિષયશ્ ચતુર્વિધઃ। ભૌમદિવ્યૌદર્યાકરજભેદાત્। ભૌમં વહ્ન્યાદિકમ્। અબિન્ધનં દિવ્યં વિદ્યુદાદિ। ભુક્તસ્ય પરિણામહેતુર્ ઔદર્યમ્. આકરજં સુવર્ણાદિ॥ ૧૩। રૂપરહિતસ્પર્શવાન્ વાયુઃ। સ દ્વિવિધો નિત્યો ऽનિત્યશ્ ચ। નિત્યઃ પરમાણુરૂપઃ। અનિત્યઃ કાર્યરૂપઃ। પુનસ્ ત્રિવિધઃ શરીરેન્દ્રિયવિષયભેદાત્। શરીરં વાયુલોકે। ઇન્દ્રિયં સ્પર્શગ્રાહકં ત્વક્સર્વશરીરવર્તિ। વિષયો વૃક્ષાદિકમ્પનહેતુઃ॥ શરીરાન્તઃસંચારી વાયુઃ પ્રાણઃ। સ ચૈકો ऽપ્ય્ ઉપાધિભેદાત્ પ્રાણાપાનાદિસંજ્ઞા લભતે॥ ૧૪। શબ્દગુણમ્ આકાશમ્। તચ્ ચૈકં વિભુ નિત્યં ચ॥ ૧૫। અતીતાદિવ્યવહારહેતુઃ કાલઃ। સ ચૈકો વિભુર્ નિત્યશ્ ચ॥ ૧૬। પ્રાચ્યાદિવ્યવહારહેતુર્ દિક્। સા ચૈકા વિભ્વી નિત્યા ચ॥ ૧૭। જ્ઞાનાધિકરણમ્ આત્મા। સ દ્વિવિધઃ પરમાત્મા જીવાત્મા ચ। તત્રેશ્વરઃ સર્વજ્ઞઃ પરમાત્મૈક એવ। જીવાત્મા પ્રતિશરીરં ભિન્નો વિભુર્ નિત્યશ્ ચ॥ ૧૮। સુખાદ્યુપલબ્ધિસાધનમ્ ઇન્દ્રિયં મનઃ। તચ્ ચ પ્રત્યાત્મનિયતત્વાદ્ અનન્તં પરમાણુરૂપં નિત્યં ચ॥ ૧૯। ચક્ષુર્માત્રગ્રાહ્યો ગુણો રૂપમ્। તચ્ ચ શુક્લનીલપીતરક્તહરિતકપિશચિત્રભેદાત્ સપ્તવિધં પૃથિવીજલતેજોવૃત્તિ। તત્ર પૃથિવ્યાં સપ્તવિધમ્। અભાસ્વરશુક્લં જલે। ભાસ્વરશુક્લં તેજસિ॥ ૨૦। રસનગ્રાહ્યો ગુણો રસઃ। સ ચ મધુરામ્લલવણકટુકષાયતિક્તભેદાત્ ષડ્વિધઃ। પૃથિવ્યાં ષડ્વિધઃ। જલે મધુર એવ॥ ૨૧। ઘ્રાણગ્રાહ્યો ગુણો ગન્ધઃ। સ ચ દ્વિવિધઃ સુરભિરસુરભિશ્ ચ। પૃથિવીમાત્રવૃત્તિઃ। ૨૨। ત્વગિન્દ્રિયમાત્રગ્રાહ્યો ગુણો સપર્શઃ। સ ચ ત્રિવિધઃ શિતોષ્ણાનુષ્ણાશીતભેદાત્। પૃથિવ્યપ્તેજોવાયુવૃત્તિઃ। તત્ર શીતો જલે। ઉષ્ણસ્ તેજસિ। અનુષ્ણાશીતઃ પૃથિવીવાય્વોઃ॥ ૨૩। રૂપાદિચતુષ્ટયં પૃથિવ્યાં પાકજમ્ અનિત્યં ચ। અન્યત્રાપાકજં નિત્યમ્ અન્ત્યં ચ। નિત્યગતં નિત્યમ્। અનિત્યગતમ્ અનિત્યમ્॥ ૨૪। એકત્વાદિવ્યવહારહેતુઃ સંખ્યા। નવદ્રવ્યવૃત્તિર્ એકત્વાદિપરાર્ધપર્યન્તા। એકત્વં નિત્યમ્ અનિત્યં ચ। નિત્યગતં નિત્યમ્ અનિત્યગતમ્ અનિત્યમ્। દ્વિત્વાદિકં તુ સર્વત્રાનિત્યમ્ એવ॥ ૨૫। માનવ્યવહારકારણં પરિમાણં। નવદ્રવ્યવૃત્તિ। તચ્ ચતુર્વિધમ્। અણુ મહદ્ દીર્ઘં હ્રસ્વં ચેતિ॥ ૨૬। પૃથગ્વ્યવહારકારણં પૃથગ્ત્વં। સર્વદ્રવ્યવૃત્તિ॥ ૨૭। સંયુક્તવ્યવહારહેતુઃ સંયોગઃ। સર્વદ્રવ્યવૃત્તિઃ॥ ૨૮। સંયોગનાશકો ગુણો વિભાગઃ। સર્વદ્રવ્યવૃત્તિઃ॥ ૨૯। પરાપરવ્યવહારાસાધારણકારણે પરત્વાપરત્વે। પૃથિવ્યાદિચતુષ્ટયમનોવૃત્તીતિ। તે દ્વિવિધે દિક્કૃતે કાલકૃતે ચ। દૂરસ્થે દિક્કૃતં પરત્વમ્। સમીપસ્થે દિક્કૃતમ્ અપરત્વમ્। જ્યેષ્ઠે કાલકૃથં પરત્વમ્। કનિષ્ઠે કાલકૃતમ્ અપરત્વમ્॥ ૩૦। આદ્યપતનાસમવાયિકારણં ગુરુત્વં। પૃથિવીજલવૃત્તિ॥ ૩૧। આદ્યસ્યન્દનાસમવાયિકારણં દ્રવત્વં પૃથિવ્યપ્તેજોવૃત્તિ। તદ્ દ્વિવિધં સાંસિદ્ધિકં નૈમિત્તિકં ચ। સાંસિદ્ધિકં જલે નૈમિત્તિકં પૃથિવીતેજસોઃ। પૃથિવ્યાં ઘૃતાદાવગ્નિસંયોગજન્યં દરવત્વમ્। તેજસિ સુવર્ણાદૌ॥ ૩૨। ચૂર્ણાદિપિણ્ડીભાવહેતુર્ ગુણઃ સ્નેહઃ। જલમાત્રવૃત્તિઃ॥ ૩૩। શ્રોત્રગ્રાહ્યો ગુણઃ શબ્દઃ। આકાશમાત્રવૃત્તિઃ। સ દ્વિવિધો દ્વન્યાત્મકો વર્ણાત્મકશ્ ચેતિ। દ્વન્યાત્મકો ભેર્યાદૌ। વર્ણાત્મકઃ સંસ્કૃતભાષાદિરૂપઃ॥ ૩૪। સર્વવ્યવહારહેતુર્ બુદ્ધિર્ જ્ઞાનમ્। સા દ્વિવિધા સ્મૃતિરનુભવશ્ ચ। સંસ્કારમાત્રજન્યં જ્ઞાનં સ્મૃતિઃ। તદ્ભિન્નં જ્ઞાનમ્ અનુભવઃ॥ ૩૫। સ દ્વિવિધો યથાર્થો ऽયથાર્થશ્ ચ। તદ્વતિ તત્પ્રકારકો ऽનુભવો યથાર્થઃ। યથા રજત ઇદં રજતમ્ ઇતિ જ્ઞાનમ્। સ એવ પ્રમેત્ય્ ઉચ્યતે। તદભાવવતિ તત્પ્રકારકો ऽનુભવો ऽયથાર્થઃ। યથા શુક્તાવ્ ઇદં રજતમ્ ઇતિ જ્ઞાનમ્॥ ૩૬। યથાર્થાનુભવશ્ ચતુર્વિધઃ પ્રત્યક્ષાનુમિત્યુપમિતિશબ્દભેદાત્। તત્કરણમ્ અપિ ચતુર્વિધં પ્રત્યક્ષાનુમાનોપમાનશબ્દભેદાત્॥ ૩૭। અસાધારણમ્ કારણં કરણમ્। ૩૮। કાર્યનિયતપૂર્વવૃત્તિ કારણમ્। ૩૯। કાર્યં પ્રાગભાવપ્રતિયોગિ। ૪૦। કારણં ત્રિવિધં સમવાય્યસમવાયિનિમિત્તભેદાત્। યત્ સમવેતં કાર્યમ્ ઉત્પદ્યતે તત્ સમવાયિકારણમ્। યથા તન્તવઃ પટસ્ય પટશ્ ચ ખગતરૂપાદેઃ। કાર્યેણ કારણેન વા સહૈકસ્મિન્ન્ અર્થે સમવેતત્વે સતિ યત્ કારણં તદ્ અસમવાયિકારણમ્। યથા તન્તુસંયોગઃ પટસ્ય તન્તુરૂપં પટરૂપસ્ય। તદુભયભિન્નં કારણં નિમિત્તકારણમ્। યથા તુરીવેમાદિકં પટસ્ય। ૪૧। તદ્ એતત્ત્રિવિધકારણમધ્યે યદ્ અસાધારણં કારણં તદ્ એવ કરણમ્॥ ૪૨। તત્ર પ્રત્યક્ષજ્ઞાનકરણં પ્રત્યક્ષમ્। ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજન્યં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્। તદ્ દ્વિવિધં નિર્વિકલ્પકં સવિકલ્પકં ચેતિ। તત્ર નિર્વિકલ્પકં જ્ઞાનં નિર્વિકલ્પકં યથેદં કિંચિત્। સપરકારકં જ્ઞાનં સવિકલ્પકં યથા ડિત્થોऽયમ્ બ્રહ્મણોऽયં શ્યામોऽયમ્ ઇતિ॥ ૪૩। પ્રત્યક્ષજ્ઞાનહેતુર્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષઃ ષડ્વિધઃ। સંયોગઃ સંયુક્તસમવાયઃ સંયુક્તસમવેતસમવાયઃ સમવાયઃ સમવેતસમવાયો વિશેષણવિશેષ્યભાવશ્ ચેતિ। ચક્ષુષા ઘટપ્રત્યક્ષજનને સંયોગઃ સન્નિકર્ષઃ। ઘટરૂપપ્રત્યક્ષજનને સંયુક્તસમવાયઃ સન્નિકર્ષઃ ચક્ષુઃસંયુક્તે ઘટે રૂપસ્ય સમવાયાત્। રૂપત્વસામાન્યપ્રત્યક્ષે સંયુક્તસમવેતસમવાયઃ સન્નિકર્ષઃ ચક્ષુઃસંયુક્તે ઘટે રૂપં સમવેતં તત્ર રૂપત્વસ્ય સમવાયાત્। શ્રોત્રેણ શબ્દસ્યાકાશગુણત્વાત્ ગુણગુણિનોશ્ ચ સમવાયાત્। શબ્દત્વસાક્ષાત્કારે સમવેતસમવાયઃ સન્નિકર્ષઃ શ્રોત્રસમવેતે શબ્દે શબ્દત્વસ્ય સમવાયાત્। અભાવપરત્યક્ષે વિશેષણવિશેષ્યભાવઃ સન્નિકર્ષો ઘટાભાવવદ્ ભૃતલમ્ ઇત્ય્ અત્ર ચક્ષુઃસંયુક્તે ભૂતલે ઘટાભાવસ્ય વિશેષણત્વાત્। એવં સ્ન્નિકર્ષષટ્કજન્યં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્। તત્કરણમ્ ઇન્દ્રિયમ્। તસ્માદ્ ઇન્દ્રિયં પ્રત્યક્ષપ્રમાણમ્ ઇતિ સિદ્ધમ્॥ ૪૪। અનુમિતિકરણમ્ અનુમાનમ્। પરામર્શજન્યં જ્ઞાનમ્ અનુમિતિઃ। વ્યાપ્તિવિશિષ્ટપક્ષધર્મતાજ્ઞાનં પરામર્શઃ। યથા વહ્નિવ્યાપ્યધૂમવાન્ અયં પર્વત ઇતિ જ્ઞાનં પરામર્શઃ। તજ્ જન્યં પર્વતો વહ્નિમાન્ ઇતિ જ્ઞાનમ્ અનુમિતિઃ। યત્ર યત્ર ધૂમસ્ તત્રાગ્નિર્ ઇતિ સાહચર્યનિયમો વ્યાપ્તિઃ। વ્યાપ્યસ્ય પર્વતાદિવૃત્તિત્વં પક્ષધર્મતા॥ ૪૫। અનુમાનં દ્વિવિધં સ્વાર્થં પરાર્થં ચ। તત્ર સ્વાર્થં સ્વાનુમિતિહેતુઃ। તથા હિ સ્વયમ્ એવ ભૂયો દર્શનેન યત્ર ધૂમસ્ તત્ર અગ્નિર્ ઇતિ મહાનસાદૌ વ્યાપ્તિં ગૃહીત્વા પર્વતસમીપં ગતસ્ તદ્ગતે ચાગ્નૌ સન્દિહાનઃ પર્વતે ધૂમં પશ્યન્ વ્યાપ્તિં સ્મરતિ યત્ર ધૂમસ્ તત્રાગ્નિર્ ઇતિ। તદન્તરં વહ્નિવ્યાપ્યધૂમવાન્ અયં પર્વત ઇતિ જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે। અયમ્ એવ લિઙ્ગપરામર્ષં ઇત્ય્ ઉચ્યતે। તસ્માત્ પર્વતો વહ્નિમાન્ ઇતિ જ્ઞાનમ્ અનુમિતિર્ ઉત્પદ્યતે। તદ્ એતત્ સ્વાર્થાનુમાનમ્। યત્ તુ સ્વયં ધૂમાદ્ અગ્નિમ્ અનુમાય પરપ્રતિપત્ત્યર્થં પઞ્ચાવયવવાક્યં પ્રયુક્તે તત્ પરાર્થાનુમાનમ્। યથા પર્વતો વહ્નિમાન્ ધૂમવત્ત્વાત્। યો યો ધૂમવાન્ સ વહ્નિમાન્ યથા મહાનસઃ। તથા ચાયમ્। તસ્માત્ તથેતિ। અનેન પ્રતિપાદિતાલ્ લિન્ગાત્ પરોऽપ્ય્ અગ્નિં પ્રતિપદ્યતે॥ ૪૬। પ્રતિજ્ઞાહેતૂદાહરણોપનયનિગમાનિ પઞ્ચાવયવઃ। પર્વતો વહ્નિમાન્ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા। ધૂમવત્ત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ। યો યો ધૂમવાન્ સ સોऽગ્નિમાન્ યથા મહાનસ ઇત્ય્ ઉદાહરણમ્। તથા ચાયમ્ ઇતિ ઉપનયઃ। તસ્માત્ તથેતિ નિગમનમ્॥ ૪૭। સ્વાર્થાનુમિતિપરાર્થાનુમિત્યોર્ લિઙ્ગપરામર્શ એવ કરણમ્। તસ્માલ્ લિઙ્ગપરામર્શાऽનુમાનમ્॥ ૪૮। લિઙ્ગં ત્રિવિધમ્। અન્વયવ્યતિરેકિ કેવલાન્વયિ કેવલવ્યતિરેકિ ચેતિ। અન્વયેન વ્યતિરેકેણ ચ વ્યાપ્તિમદ્ અન્વયવ્યતિરેકિ। યથા વહ્નૌ સાધ્યે ધૂમવત્ત્વમ્। યત્ર ધૂમસ્ તત્રાગ્નિર્ યથા મહાનસ ઇત્ય્ અન્વયવ્યાપ્તિઃ। યત્ર વહ્નિર્ નાસ્તિ તત્ર ધૂમોऽપિ નાસ્તિ યથા મહાહ્રદ ઇતિ વ્યતિરેકવ્યાપ્તિઃ। અન્વયમાત્રવ્યાપ્તિકં કેવલાન્વયિ યથા ઘટોऽભિધેયઃ પ્રમેયત્વાત્ પટવત્। અત્ર પ્રમેયત્વાભિધ્યત્વયોર્ વ્યતિરેકવ્યાપ્તિર્ નાસ્તિ સર્વસ્યાપિ પ્રમેયત્વાદ્ અભિધેયત્વાચ્ ચ। વ્યતિરેકમાત્રવ્યાપ્તિકં કેવલવ્યતિરેકિ યથા પૃથિવી તરેભ્યો ભિદ્યતે ગન્ધવત્ત્વાત્। યદ્ ઇતરેભ્યો ન ભિદ્યતે ન તદ્ ગન્ધવત્। યથા જલમ્। ન ચેયં તથા। તસ્માન્ ન તથેતિ અત્ર યદ્ ગન્ધવત્ તદ્ ઇતરભિન્નમ્ ઇત્ય્ અન્વયદૃષ્ટન્તો નાસ્તિ પૃથિવીમાત્રસ્ય પક્ષત્વાત્॥ ૪૯। સંદિગ્ધસાધ્યવાન્ પક્ષઃ। યથા ધૂમવત્ત્વે હેતૌ પર્વતઃ॥ ૫૦। નિશ્ચિતસાધ્યવાન્ સપક્ષઃ। યથા તત્રૈવ મહાનસઃ॥ ૫૧। નિશ્ચિતસાધ્યાભાવવાન્ વિપક્ષઃ। યથા તત્રૈવ મહાહ્રદઃ॥ ૫૨। સવ્યભિચારવિરુદ્ધસત્પક્ષાસિદ્ધબાધિતાઃ પઞ્ચ હેત્વાભાસાઃ॥ ૫૩। સવ્યભિચારોऽનૈકાન્તિકઃ। સ ત્રિવિધઃ। સાધારણાસાધારણાનુપસંહારિભેદાત્। તત્ર સાધ્યાભાવવદ્વૃત્તિઃ સાધારણો અનૈકાન્તિકઃ। યથા પર્વતો વહ્નિમાન્ પ્રમેયત્વાદ્ ઇતિ પ્રમેયત્વસ્ય વહ્ન્યભાવવતિ હ્રદે વિદ્યમાનત્વાત્। સર્વસપક્ષવિપક્ષવ્યાવૃત્તોऽસાધારણઃ। યથા શબ્દો નિત્યઃ શબ્દત્વાદ્ ઇતિ। શબ્દત્વં સર્વેભ્યો નિત્યેભ્યોऽન્ત્યેભ્યશ્ ચ વ્યાવૃત્તં શબ્દમાત્રવૃત્તિ। અન્વયવ્યતિરેકદૃષ્ટાન્તરહિતોऽનુપસંહારી। યથા સર્વમ્ અનિત્યં પ્રમેયત્વાદ્ ઇતિ। અત્ર સર્વસ્યાપિ પક્ષત્વાદ્ દૃષ્ટાન્તો નાસ્તિ॥ ૫૪। સાધ્યાભાવવ્યાપ્તો હેતુર્ વિરુદ્ધઃ। યત્ર શબ્દો નિત્યઃ કૃતકત્વાદ્ ઇતિ। કૃતકત્વં હિ નિત્યત્વાભાવેનાનિત્યત્વેન વ્યાપ્તમ્॥ ૫૫। યસ્ય સાધ્યભાવસાધકં હેત્વન્તરં વિદ્યતે સ સત્પ્રતિપક્ષઃ। યથા શબ્દો નિત્યઃ શ્રાવણત્વાચ્ છબ્દત્વવદ્ ઇતિ। શબ્દોऽનિત્યઃ કાર્યત્વાદ્ ઘટવદ્ ઇતિ॥ ૫૬। અસિદ્ધસ્ ત્રિવિધઃ। આશ્રયાસિદ્ધઃ સ્વરૂપાસિદ્ધો વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધશ્ ચેતિ। આશ્રયાસિદ્ધો યથા ગગનારવિન્દં સુરભ્ય્ અરવિન્દત્વાત્ સરોજારવિન્દવત્। અત્ર ગગનારવિન્દમ્ આશ્રયઃ। સ ચ નાસ્ત્ય્ એવ। સ્વરૂપાસિદ્ધો યથા શબ્દો ગુણશ્ ચાક્ષુષત્વાત્। અત્ર ચાક્ષુષત્વં શબ્દે નાસ્તિ શબ્દસ્ય શ્રાવણત્વાત્। સોપાધિકો વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધઃ। સાધ્યવ્યાપકત્વે સતિ સાધનાવ્યાપક ઉપાધિઃ। સાધ્યસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવાપ્રતિયોગિત્વં સાધ્યવ્યાપકત્વમ્। સાધનવન્ન્ ઇષ્ટાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વં સાધારણાવ્યપકત્વમ્। પર્વતો ધૂમવાન્ વહ્નિમત્ત્વાદ્ ઇત્ય્ અત્રાર્દ્રેન્ધસંયોગ ઉપાધિઃ। તથા હિ। યત્ર ધૂમસ્ તત્રાર્દ્રેન્ધ્નસંયોગ ઇતિ સાધ્યવ્યાપકતા। યત્ર વહ્નિસ્ તત્રાર્દ્રેન્ધનસંયોગાભાવાદ્ ઇતિ સાધનાવ્યાપકતા। એવં સાધ્યવ્યાપકત્વે સતિ સાધનાવ્યાપકત્વાદ્ અર્દ્રેન્ધનસંયોગ ઉપાધિઃ। સોપાધિકત્વાદ્ વહ્નિમત્ત્વં વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધમ્॥ ૫૭। યસ્ય સાધ્યાભાવઃ પ્રમાણાન્તરેણ નિશ્ચિતઃ સ બાધિતઃ। યથા વહ્નિર્ અનુષ્ણો દ્રવ્યત્વાદ્ ઇતિ। અત્રાનુષ્ણત્વં સાધ્યં તદભાવ ઉષ્ણત્વં સ્પાર્શનપ્રત્યક્ષેણ ગૃહ્યત ઇતિ બાધિતત્વમ્॥ ૫૮। ઉપમિતિકરણમ્ ઉપમાનમ્। સંજ્ઞાસંજ્ઞિસંબન્ધજ્ઞાનમ્ ઉપમિતિઃ। તત્કરણં સાદૃશ્યજ્ઞાનમ્। અતિદેશવાક્યાર્થસ્મરણમ્ અવાન્તરવ્યાપારઃ। તથા હિ કશ્ ચિદ્ ગવયશબ્દાર્થમ્ અજાનન્ કુતશ્ ચિદ્ આરણ્યકપુરુષાદ્ ગોસદૃશો ગવય ઇતિ શ્રુત્વા વનં ગતો વાક્યાર્થં સ્મરન્ ગોસદૃષં પિણ્ડં પશ્યતિ। તદનન્તરમ્ અસૌ ગવયશબ્દવાચ્ય ઇત્ય્ ઉપમિતિર્ ઉત્પદ્ય્તે॥ ૫૯। આપ્તવાક્યં શબ્દઃ। આપ્તસ્ તુ યથાર્થવક્તા। વાક્યં પદસમૂહઃ। યથા ગામ્ આનયેતિ। શક્તં પદમ્। અસ્માત્ પદાદ્ અયમ્ અર્થો બોદ્ધવ્ય ઇતીશ્વરસંકેતઃ શક્તિઃ॥ ૬૦। આકાઙ્ક્ષા યોગ્યતા સંનિધિશ્ ચ વાક્યાર્થજ્ઞાનહેતુઃ। પદસ્ય પદાન્તરવ્યતિરેકપ્રયુક્તાન્વયાનનુભાવકત્વમ્ આકાઙ્ક્ષા। અર્થાબાધો યોગ્યતા। પદાનામવિલમ્બેનોચ્ચારણં સંનિધિઃ॥ ૬૧। આકાઙ્ક્ષાદિરહિતં વાક્યમ્ અપ્રમાણમ્। યથા ગૌર્ અશ્વઃ પુરુષો હસ્તીતિ ન પ્રમાણમ્ આકાઙ્ક્ષાવિરહાત્। અગ્નિના સિઞ્ચેદ્ ઇતિ ન પ્રમાણં યોગ્યતાવિરહાત્। પ્રહરે પ્રેહરેऽસહોચ્ચારિતાનિ ગામ્ આનયેત્યાદિપદાનિ ન પ્રમાણં સંનિધ્યભાવાત્॥ ૬૨। વાક્યં દ્વિવિધમ્। વૈદિકં લૌકિકં ચ। વૈદિકમ્ ઈશ્વરોક્તત્વાત્ સર્વમ્ એવ પ્રમાણમ્। લૌકિકં ત્વ્ આપ્તોક્તં પ્રમાણમ્। અન્યદ્ અપ્રમાણમ્॥ ૬૩। વાક્યાર્થજ્ઞાનં શબ્દજ્ઞાનમ્। તત્કરણં શબ્દઃ॥ ૬૪। અયથાર્થાનુભવસ્ ત્રિવિધઃ સંશયવિપર્યયતર્કભેદાત્। એકસ્મિન્ ધર્મિનિ વિરુદ્ધનાનાધર્મવૈશિષ્ટ્યાવગાહિ જ્ઞાનં સંશયઃ। યથા સ્થાણુર્ વા પુર્ષો વેતિ। મિથ્યાજ્ઞાનં વિપર્યયઃ। યથા શુક્તાવ્ ઇદં રજતમ્ ઇતિ। વ્યાપ્યારોપેણ વ્યાપકારોપસ્ તર્કઃ યથા યદિ વહ્નિર્ ન સ્યાત્ તર્હિ ધૂમોऽપિ ન સ્યાદ્ ઇતિ॥ ૬૫। સ્મૃતિર્ અપિ દ્વિવિધા। યથાર્થાયથાર્થા ચ પ્રમાજન્યા યથાર્થા। અપ્રમાજન્યાયથાર્થા॥ ૬૬। સર્વેશામ્ અનુકૂલતયા વેદનીયં સુખમ્॥ ૬૭। સર્વેશાં પ્રતિકૂલતયા વેદનીયં દુઃખમ્॥ ૬૮। ઇચ્છા કામઃ॥ ૬૯। ક્રોધો દ્વેષઃ॥ ૭૦। કૃતિઃ પ્રયત્નઃ॥ ૭૧। વિહિતકર્મજન્યો ધર્મઃ॥ ૭૨। નિષિદ્ધકર્મજન્યસ્ ત્વ્ અધર્મઃ॥ ૭૩। બુદ્ધ્યાદયોऽષ્ટાવ્ આત્મમાત્રવિશેષગુણાઃ॥ ૭૪। બુદ્ધીચ્છાપ્રયત્ના દ્વિવિધાઃ। નિત્યા અનિત્યાશ્ ચ। નિત્યા ઈશ્વરસ્ય। અનિત્યા જીવસ્ય॥ ૭૫। સંસ્કારસ્ ત્રિવિધઃ। વેગો ભાવના સ્થિતિસ્થાપકશ્ ચેતિ। વેગઃ પૃથિવ્યાદિચતુષ્ટયમનોવૃત્તિઃ। અનુભવજન્યા સ્મૃતિહેતુર્ ભાવનાત્મમાત્રવૃત્તિઃ। અન્યથા કૃતસ્ય પુનસ્ તદવસ્થાપાદકઃ સ્થિતિસ્થાપકઃ કટાદિપૃથિવીવૃત્તિઃ॥ ૭૬। ચલનાત્મકં કર્મ। ઊર્ધ્વદેશસંયોગહેતુર્ ઉત્ક્ષેપણમ્। અધોદેશસંયોગહેતુર્ અપક્ષેપણમ્। શરીરસંનિકૃષ્ટસંયોગહેતુર્ આકુઞ્ચનમ્। વિપ્રકૃષ્ટસંયોગહેતુઃ પ્રસારણમ્। અન્યત્ સર્વં ગમનમ્। પૃથિવ્યાદિચતુષ્ટયમનોમાત્રવૃત્તિ॥ ૭૭। નિત્યમ્ એકમ્ અનેકાનુગતં સામાન્યમ્। દ્રવ્યગુણકર્મવૃત્તિ। તદ્ દ્વિવિધં પરાપરભેદાત્। પરં સત્તા। અપરં દ્રવ્યત્વાદિઃ॥ ૭૮। નિત્યદ્રવ્યવૃત્તયો વ્યાવર્તકા વિશેષાઃ॥ ૭૯। નિત્યસંબન્ધઃ સમવાયઃ। અયુતસિદ્ધવૃત્તિઃ। યયોર્ દ્વયોર્ મધ્ય એકમ્ અવિનશ્યદપરાશ્રિતમ્ એવાવતિષ્ટતે તાવ્ અયુતસિદ્દૌ। યથાવયવાવયવિનૌ ગુણગુણિનૌ ક્રિયાક્રિયાવન્તૌ જાતિવ્યક્તી વિશેષનિત્યદ્રવ્યે ચેતિ॥ ૮૦। અનાદિઃ સાન્તઃ પ્રાગભાવઃ। ઉત્પત્તેઃ પૂર્વં કાર્યસ્ય। સાદિર્ અનન્તઃ પ્રધ્વંસઃ। ઉત્પત્ત્યનન્તરં કાર્યસ્ય। ત્રૈકાલિકસંસર્ગાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકોऽત્યન્તાભાવઃ। યથા ભૂતલે ઘટો નાસ્તીતિ। તાદાત્મ્યસંબન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકોऽન્યોન્યાભાવઃ યથા ઘટઃ પટો ન ભવતીતિ॥ ૮૧। સર્વેષાં પદાર્થાનાં યથાયથમ્ ઉક્તેષ્વ્ અન્તર્ભાવાત્ સપ્તૈવ પદાર્થા ઇતિ સિદ્ધમ્॥ કાણાદન્યાયમતયોર્ બાલાવ્યુત્પત્તિસિદ્ધયે। અન્નંભટ્ટેન વિદુષા રચિતસ્ તર્કસંગ્રહઃ॥