ॐ

అథ ఆపిశలశిక్షా

౧। ఆకాశవాయుప్రభవః శరీరాత్ సముచ్చరన్ వక్త్రముపైతి నాదః।

స్థానాన్తరేషు ప్రవిభజ్యమానో వర్ణత్వమాగచ్ఛతి యః స శబ్దః॥

౧। ఆకాశ-వాయు-ప్రభవః శరీరాత్ సమ్-ఉచ్చరన్ వక్త్రమ్ ఉప-ఏతి నాదః।

స్థాన-అన్తరేషు ప్రవిభజ్యమానః వర్ణత్వమ్ ఆగచ్ఛతి యః స శబ్దః॥

౨। తమక్షరం బ్రహ్మ పరం పవిత్రం గుహాశయం సమ్యగుశన్తి విప్రాః।

స శ్రేయసా చాభ్యుదయేన చైవ సమ్యక్ప్రయుక్తః పురుషం యునక్తి॥

౨। తమ్ అక్షరమ్ బ్రహ్మ పరమ్ పవిత్రమ్ గుహా-ఆశయమ్ సమ్యక్ ఉశన్తి విప్రాః।

స శ్రేయసా చ అభి-ఉదయేన చ ఏవ సమ్యక్ప్రయుక్తః పురుషమ్ యునక్తి॥

౩। స్థానమిదం కరణమిదం ప్రయత్న ఏష ద్విధాऽనిలః స్థానం పీడయతి వృత్తికారః ప్రక్రమ ఏషోऽథ నాభితలాత్॥

౩। స్థానమ్ ఇదమ్ కరణమ్ ఇదమ్ ప్రయత్నః ఏషః ద్విధా అనిలః స్థానమ్ పీడయతి వృత్తికారః ప్రక్రమః ఏషః అథ నాభితలాత్॥

౪। తత్ర స్థానకరణప్రయత్నేభ్యో వర్ణాస్త్రిషష్టిః।

౪। తత్ర స్థాన-కరణ-ప్రయత్నేభ్యః వర్ణాః త్రిషష్టిః।

౫। తత్ర వర్ణానాం కేషాం కిం స్థానం కిం కరణం ప్రయత్నశ్చ కః కేషామిత్యుచ్యతే।

౫। తత్ర వర్ణానామ్ కేషామ్ కిమ్ స్థానమ్ కిమ్ కరణమ్ ప్రయత్నః చ కః కేషామ్ ఇతి ఉచ్యతే।

౧ - స్థానప్రకరణమ్

౧। తత్ర స్థానం తావత్।

౨। అకుహవిసర్జనీయాః కణ్ఠ్యాః।

అ-కు-హ-విసర్జనీయాః కణ్ఠ్యాః।

౩। హవిసర్జనీయావురస్యావేకేషామ్।

హ-విసర్జనీయౌ ఉరస్యౌ ఏకేషామ్।

౪। జిహ్వామూలీయో జిహ్వ్యః।

జిహ్వామూలీయః జిహ్వ్యః।

౫। కవర్గావర్ణానుస్వారజిహ్వామూలీయా జిహ్వ్యా ఏకేషామ్।

కవర్గ-అవర్ణ-అనుస్వార-జిహ్వామూలీయాః జిహ్వ్యాః ఏకేషామ్।

౬। సర్వముఖస్థానమవర్ణమేకే।

సర్వ-ముఖ-స్థానమ్ అవర్ణమ్ ఏకే।

౭। ఇచుయశాస్తాలవ్యాః।

ఇ-చు-య-శాః తాలవ్యాః।

౮। ఋటురషా మూర్ధన్యాః।

ఋ-టు-ర-షాః మూర్ధన్యాః।

౯। రో దన్తమూలస్థానమేకేషామ్।

రః దన్త-మూల-స్థానమ్ ఏకేషామ్।

౧౦। ఌతులసా దన్త్యాః।

ఌ-తు-ల-సాః దన్త్యాః।

౧౧। వకారో దన్తౌష్ఠ్యః।

వకారః దన్త-ఓష్ఠ్యః।

౧౨। సృక్వస్థానమేకే।

సృక్వ-స్థానమ్ ఏకే।

౧౩। ఉపూపధ్మానీయా ఓష్ఠ్యాః।

ఉ-పు-ఉపధ్మానీయాః ఓష్ఠ్యాః।

౧౪। అనుస్వారయమా నాసిక్యాః।

అనుస్వార-యమాః నాసిక్యాః।

౧౫। కణ్ఠనాసిక్యమనుస్వారమేకే।

కణ్ఠ-నాసిక్యమ్ అనుస్వారమ్ ఏకే।

౧౬। యమాశ్చ నాసిక్యజిహ్వామూలీయా ఏకేషామ్।

యమాః చ నాసిక్య-జిహ్వామూలీయాః ఏకేషామ్।

౧౭। ఏదైతౌ కణ్ఠతాలవ్యౌ।

ఏత్-ఐతౌ కణ్ఠ-తాలవ్యౌ।

౧౮। ఓదౌతౌ కణ్ఠౌష్ఠ్యౌ।

ఓత్-ఔతౌ కణ్ఠ-ఓష్ఠ్యౌ।

౧౯। ఞమఙణనాః స్వస్థానా నాసికాస్థానాశ్చ।

ఞ-మ-ఙ-ణ-నాః స్వస్థానాః నాసికా-స్థానాః చ।

౨౦। ద్వివర్ణాని సన్ధ్యక్షరాణి।

ద్వి-వర్ణాని సన్ధి-అక్షరాణి।

౨౧। సరేఫ ఋవర్ణః।

స-రేఫః ఋవర్ణః।

౨౨। ఏవమేతాని స్థానాని।

ఏవమ్ ఏతాని స్థానాని।

౨ - కరణప్రకరణమ్

౧। కరణమపి।

కరణమ్ అపి।

౨। జిహ్వ్యతాలవ్యమూర్ధన్యదన్త్యానాం జిహ్వాకరణమ్।

జిహ్వ్య-తాలవ్య-మూర్ధన్య-దన్త్యానామ్ జిహ్వా-కరణమ్।

౩। కథమితి।

కథమ్ ఇతి।

౪। జిహ్వామూలేన జిహ్వ్యానామ్।

జిహ్వా-మూలేన జిహ్వ్యానామ్।

౫। జిహ్వామధ్యేన తాలవ్యానామ్।

జిహ్వా-మధ్యేన తాలవ్యానామ్।

౬। జిహ్వోపాగ్రేణ మూర్ధన్యానామ్।

జిహ్వా-ఉప-అగ్రేణ మూర్ధన్యానామ్।

౭। జిహ్వాగ్రాధః కరణం వా।

జిహ్వా-అగ్ర-అధః కరణమ్ వా।

౮। జిహ్వాగ్రేణ దన్త్యానామ్।

జిహ్వా-అగ్రేణ దన్త్యానామ్।

౯। శేషాః స్వస్థానకరణాః।

శేషాః స్వ-స్థాన-కరణాః।

౧౦। ఇత్యేతత్కరణమ్।

ఇతి ఏతత్కరణమ్।

౩ - అన్తఃప్రయత్నప్రకరణమ్

౧। ప్రయత్నో ద్వివిధః।

ప్రయత్నః ద్వివిధః।

౨। ఆభ్యన్తరో బాహ్యశ్చ।

ఆభ్యన్తరః బాహ్యః చ।

౩। ఆభ్యన్తరస్తావత్।

ఆభ్యన్తరః తావత్।

౪। స్పృష్టకరణా: స్పర్శాః।

స్పృష్ట-కరణా: స్పర్శాః।

౫। ఈషత్స్పృష్టకరణా అన్తస్థాః।

ఈషత్స్పృష్ట-కరణాః అన్తస్థాః।

౬। ఈషద్వివృతకరణా ఊష్మాణః।

ఈషత్-వివృత-కరణాః ఊష్మాణః।

౭। వివృతకరణా: స్వరాః।

వివృత-కరణా: స్వరాః।

౮। తేభ్య ఏ ఓ వివృతతరౌ।

తేభ్యః ఏ ఓ వివృత-తరౌ।

౯। తాభ్యామై ఔ।

తాభ్యామ్ ఐ ఔ।

౧౦। [తాభ్యామప్యాకారః।]

[తాభ్యామ్ అపి ఆకారః।]

౧౧। సంవృతోऽకారః।

సంవృతః అకారః।

౧౨। ఇత్యేషోऽన్తఃప్రయత్నః।

ఇతి ఏషః అన్తః-ప్రయత్నః।

౪ - బాహ్యప్రయత్నప్రకరణమ్

౧। అథ బాహ్యః।

అథ బాహ్యః।

౨। వర్గాణాం ప్రథమద్వితీయాః శషసవిసర్జనీయజిహ్వామూలీయా ఉపధ్మానీయా యమౌ చ ప్రథమద్వితీయౌ వివృతకణ్ఠాః శ్వాసానుప్రదానా అఘోషాః।

వర్గాణామ్ ప్రథమ-ద్వితీయాః శ-ష-స-విసర్జనీయ-జిహ్వామూలీయాః ఉపధ్మానీయాః యమౌ చ ప్రథమ-ద్వితీయౌ వివృత-కణ్ఠాః శ్వాస-అనుప్రదానాః అఘోషాః।

౩। వర్గయమానాం ప్రథమే అల్పప్రాణా ఇతరే సర్వే మహాప్రాణాః।

వర్గ-యమానామ్ ప్రథమే అల్ప-ప్రాణాః ఇతరే సర్వే మహా-ప్రాణాః।

౪। వర్గాణాం తృతీయచతుర్థా అన్తస్థా హకారానుస్వారౌ యమౌ చ తృతీయచతుర్థౌ నాసిక్యాశ్చ సంవృతకణ్ఠా నాదానుప్రదానా ఘోషవన్తః।

వర్గాణామ్ తృతీయ-చతుర్థాః అన్తస్థాః హకార-అనుస్వారౌ యమౌ చ తృతీయ-చతుర్థౌ నాసిక్యాః చ సంవృత-కణ్ఠాః నాద-అనుప్రదానాః ఘోషవన్తః।

౫। వర్గయమానాం తృతీయా అన్తస్థాశ్చాల్పప్రాణా ఇతరే సర్వే మహాప్రాణాః।

వర్గ-యమానామ్ తృతీయాః అన్తస్థాః చ అల్ప-ప్రాణాః ఇతరే సర్వే మహా-ప్రాణాః।

౬। యథా తృతీయాస్తథా పఞ్చమాః।

యథా తృతీయాః తథా పఞ్చమాః।

౭। ఆనునాసిక్యమేషామధికో గుణః।

ఆనునాసిక్యమ్ ఏషామ్ అధికః గుణః।

౮। శాదయ ఊష్మాణః।

శ-ఆదయ ఊష్మాణః।

౯। సస్థానేన ద్వితీయాః।

స-స్థానేన ద్వితీయాః।

౧౦। హకారేణ చతుర్థాః।

హ-కారేణ చతుర్థాః।

౧౧। ఏష బాహ్యః ప్రయత్నః।

ఏషః బాహ్యః ప్రయత్నః।

౫ - స్థానపీడనప్రకరణమ్

౧। తత్ర స్పర్శయమవర్ణకారో వాయురయఃపిణ్డవత్స్థానమభిపీడయతి।

తత్ర స్పర్శ-యమ-వర్ణ-కారః వాయుః అయః-పిణ్డ-వత్స్థానమ్ అభి-పీడయతి।

౨। అన్తస్థవర్ణకారో వాయుర్దారుపిణ్డవత్।

అన్తస్థ-వర్ణ-కారః వాయుః దారు-పిణ్డ-వత్।

౩। ఊష్మస్వరవర్ణకారో వాయురూర్ణాపిణ్డవత్।

ఊష్మ-స్వర-వర్ణ-కారః వాయుః ఊర్ణా-పిణ్డ-వత్।

౬ - వృత్తికారప్రకరణమ్

౧। ఏవం వ్యాఖ్యానే వృత్తికారాః పఠన్తి -- అష్టాదశప్రభేదమవర్ణకులమితి। అత్ర --

ఏవమ్ వ్యాఖ్యానే వృత్తికారాః పఠన్తి -- అష్టాదశ-ప్రభేదమ్ అ-వర్ణ-కులమ్ ఇతి। అత్ర –

౨। హ్రస్వదీర్ఘప్లుతత్వాచ్చ త్రైస్వర్యోపనయేన చ। ఆనునాసిక్యభేదాచ్చ సంఖ్యాతోऽష్టాదశాత్మకః ॥ ఇతి ।

హ్రస్వ-దీర్ఘ-ప్లుతత్వాత్ చ త్రైస్వర్య-ఉపనయేన చ। ఆనునాసిక్య-భేదాత్ చ సంఖ్యాతః అష్టాదశ-ఆత్మకః ॥ ఇతి ।

౩। ఏవమివర్ణాదయః।

ఏవమ్ ఇ-వర్ణ-ఆదయః।

౪। ఌవర్ణస్య దీర్ఘా న సన్తి।

ఌ-వర్ణస్య దీర్ఘాః న సన్తి।

౫। తం ద్వాదశప్రభేదమాచక్షతే।

తమ్ ద్వాదశ-ప్రభేదమ్ ఆచక్షతే।

౬। యదృచ్ఛాశక్తిజానుకరణా వా యదా దీర్ఘాః స్యుస్తదా తమప్యష్టాదశప్రభేదం బ్రువతే।

యదృచ్ఛా-శక్తిజ-అనుకరణాః వా యదా దీర్ఘాః స్యుః తదా తమ్ అపి అష్టాదశ-ప్రభేదమ్ బ్రువతే।

౭। సన్ధ్యక్షరాణాం హ్రస్వా న సన్తి।

సన్ధి-అక్షరాణామ్ హ్రస్వాః న సన్తి।

౮। తాన్యపి ద్వాదశప్రభేదాని।

తాని అపి ద్వాదశ-ప్రభేదాని।

౯। ఛన్దోగానాం సాత్యముగ్రిరాణాయనీయా (నాం) హ్రస్వాని పఠన్తి।

ఛన్దః-గానామ్ సాత్యముగ్రిరాణాయనీయాః (నామ్) హ్రస్వాని పఠన్తి।

౧౦। తేషామప్యష్టాదశప్రభేదాని।

తేషామ్ అపి అష్టాదశ-ప్రభేదాని।

౧౧। అన్తస్థా ద్విప్రభేదా రేఫవర్జితా: సానునాసికా నిరనునాసికాశ్చ।

అన్తస్థాః ద్వి-ప్రభేదాః రేఫ-వర్జితా: స-అనునాసికాః నిః-అనునాసికాః చ।

౧౨। రేఫోష్మణాం సవర్ణా న సన్తి।

రేఫ-ఊష్మణామ్ స-వర్ణాః న సన్తి।

౧౩। వర్గ్యో వర్గ్యేణ సవర్ణః।

వర్గ్యః వర్గ్యేణ సవర్ణః।

౭ - ప్రక్రమప్రకరణమ్

౧। ఏష క్రమో వర్ణానామ్।

ఏషః క్రమః వర్ణానామ్।

౨। తత్రైషాం స్థానకరణప్రయత్నానాం వ్యాకరణప్రసిద్ధిరుచ్యతే।

తత్ర ఏషామ్ స్థాన-కరణ-ప్రయత్నానామ్ వ్యాకరణ-ప్రసిద్ధిః ఉచ్యతే।

౩। ఇహ యత్ర స్థానే వర్ణా ఉపలభ్యన్తే తత్ర స్థానమ్।

ఇహ యత్ర స్థానే వర్ణాః ఉపలభ్యన్తే తత్ర స్థానమ్।

౪। యేన నిర్వర్త్యన్తే తత్కరణమ్।

యేన నిర్వర్త్యన్తే తత్కరణమ్।

౫। ప్రయతనం ప్రయత్నః।

ప్రయతనమ్ ప్రయత్నః।

౮ - నాభితలప్రకరణమ్

౧। తత్ర నాభిప్రదేశాత్ప్రయత్నప్రేరితః ప్రాణో నామ వాయురుర్ధ్వమాక్రమన్నురఃప్రభృతీనాం స్థానానామన్యతమస్మిన్స్థానే ప్రయత్నేన విధార్యతే। స విధార్యమాణో వాయుః స్థానమభిహన్తి। తస్మాత్స్థానాభిఘాతాద్ధ్వనిరుత్పద్యతే ఆకాశే సా వర్ణశ్రుతిః। స వర్ణస్యాత్మలాభః।

తత్ర నాభి-ప్రదేశాత్ప్రయత్న-ప్రేరితః ప్రాణః నామ వాయుః ఉర్ధ్వమ్ ఆక్రమన్ ఉరః-ప్రభృతీనామ్ స్థానానామ్ అన్యతమస్మిన్స్థానే ప్రయత్నేన విధార్యతే। స విధార్య-మాణః వాయుః స్థానమ్ అభిహన్తి। తస్మాత్స్థాన-అభిఘాతాత్ ధ్వనిః ఉత్పద్యతే ఆకాశే సా వర్ణ-శ్రుతిః। స వర్ణస్య ఆత్మలాభః।

౨। తత్ర ధ్వనావుత్పద్యమానే యదా స్థానకరణప్రయత్నాః పరస్పరం స్పృశన్తి సా స్పృష్టతా।

తత్ర ధ్వనౌ ఉత్పద్యమానే యదా స్థాన-కరణ-ప్రయత్నాః పరః-పరమ్ స్పృశన్తి సా స్పృష్టతా।

౩। యదేషత్స్పృశన్తి తదేషత్స్పృష్టతా।

యదా ఈషత్స్పృశన్తి తదా ఈషత్స్పృష్టతా।

౪। దూరేణ యదా స్పృశన్తి సా వివృతతా।

దూరేణ యదా స్పృశన్తి సా వివృతతా।

౫। సామీప్యేన యదా స్పృశన్తి సా సంవృతతా।

సామీప్యేన యదా స్పృశన్తి సా సంవృతతా।

౬। ఇత్యేషోऽన్తః ప్రయత్నః।

ఇతి ఏషః అన్తః-ప్రయత్నః।

౭। స ఇదానీం ప్రాణో నామ వాయురూర్ధ్వమాక్రమన్మూర్ధ్ని ప్రతిహతో నివృత్తో యదా కోష్ఠమభిహన్తి తదా కోష్ఠేऽభిహన్యమానే గలబిలస్య వివృతత్వాద్వివారః సంవృతత్వాత్సంవారో జాయతే।

స ఇదానీమ్ ప్రాణః నామ వాయుః ఊర్ధ్వమ్ ఆక్రమన్మూర్ధ్ని ప్రతిహతః నివృత్తః యదా కోష్ఠమ్ అభిహన్తి తదా కోష్ఠే అభిహన్యమానే గల-బిలస్య వివృతత్వాత్ వివారః సంవృతత్వాత్సంవారః జాయతే।

౮। తౌ సంవారవివారౌ।

తౌ సంవార-వివారౌ।

౯। తత్ర యదా కణ్ఠబిలం సంవృతం భవతి తదా నాదో జాయతే।

తత్ర యదా కణ్ఠ-బిలమ్ సంవృతమ్ భవతి తదా నాదః జాయతే।

౧౦। వివృతే కణ్ఠబిలే శ్వాసో జాయతే।

వివృతే కణ్ఠ-బిలే శ్వాసః జాయతే।

౧౧। తౌ శ్వాసనాదావనుప్రదానమిత్యాచక్షతే।

తౌ శ్వాస-నాదౌ అనుప్రదానమ్ ఇతి ఆచక్షతే।

౧౨। అన్యే తు బ్రువతే - అనుప్రదానమనుస్వానో ఘణ్టానిర్హ్రాదవత్।

అన్యే తు బ్రువతే - అనుప్రదానమ్ అనుస్వానః ఘణ్టా-నిర్హ్రాద-వత్।

౧౩। తత్ర యదా స్థానాభిఘాతజే ధ్వనౌ నాదోऽనుప్రదీయతే తదా నాదధ్వనిసంసర్గాద్ఘోషో జాయతే।

తత్ర యదా స్థాన-అభిఘాతజే ధ్వనౌ నాదః అనుప్రదీయతే తదా నాద-ధ్వని-సంసర్గాత్ ఘోషః జాయతే।

౧౪। యదా శ్వాసోऽనుప్రదీయతే తదా శ్వాసధ్వనిసంసర్గాద్అఘోషః।

యదా శ్వాసః అనుప్రదీయతే తదా శ్వాస-ధ్వని-సంసర్గాత్ అఘోషః।

౧౫। సా ఘోషవదఘోషతా।

సా ఘోష-వత్ అఘోషతా।

౧౬। మహతి వాయౌ మహాప్రాణః।

మహతి వాయౌ మహా-ప్రాణః।

౧౭। అల్పే వాయావల్పప్రాణః।

అల్పే వాయౌ అల్ప-ప్రాణః।

౧౮। సాల్పప్రాణమహాప్రాణతా।

స-అల్పప్రాణ-మహాప్రాణతా।

౧౯। మహాప్రాణత్వాదూష్మత్వమ్।

మహాప్రాణత్వాత్ ఊష్మత్వమ్।

౨౦। యదా సర్వాఙ్గానుసారీ ప్రయత్నస్తీవ్రో భవతి తదా గాత్రస్య నిగ్రహః కణ్ఠబిలస్య చాణుత్వం స్వరస్య చ వాయోస్తీవ్రగతిత్వాద్రౌక్ష్యం భవతి - తముదాత్తమాచక్షతే।

యదా సర్వాఙ్గ-అనుసారీ ప్రయత్నః తీవ్రః భవతి తదా గాత్రస్య నిగ్రహః కణ్ఠ-బిలస్య చ అణుత్వమ్ స్వరస్య చ వాయోః తీవ్ర-గతిత్వాత్ రౌక్ష్యమ్ భవతి - తమ్ ఉదాత్తమ్ ఆచక్షతే।

౨౧। యదా తు మన్దః ప్రయత్నో భవతి తదా గాత్రస్య స్రంసనం కణ్ఠబిలస్య మహత్వం స్వరస్య చ వాయోర్మన్దగతిత్వాత్స్నిగ్ధతా భవతి తమనుదాత్తమాచక్షతే।

యదా తు మన్దః ప్రయత్నః భవతి తదా గాత్రస్య స్రంసనమ్, కణ్ఠ-బిలస్య మహత్వమ్ స్వరస్య చ వాయోః మన్ద-గతిత్వాత్స్నిగ్ధతా భవతి తమ్ అన్-ఉదాత్తమ్ ఆచక్షతే।

౨౨। ఉదాత్తానుదాత్తస్వరసన్నిపాతాత్స్వరిత ఇతి।

ఉదాత్త-అనుదాత్త-స్వర-సన్నిపాతాత్స్వరితః ఇతి।

౨౩। ఏవం ప్రయత్నోऽభినిర్వృత్తః కృత్స్నః ప్రయత్నో భవతి।

ఏవం ప్రయత్నః అభి-నిర్వృత్తః కృత్స్నః ప్రయత్నః భవతి।

౨౪। అష్టౌ స్థానాని వర్ణానామురః కణ్ఠః శిరస్తథా। జిహ్వామూలం చ దన్తాశ్చ నాసికౌష్ఠౌ చ తాలు చ॥

అష్టౌ స్థానాని వర్ణానామ్ ఉరః కణ్ఠః శిరః తథా। జిహ్వా-మూలమ్ చ దన్తాః చ నాసికా-ఓష్ఠౌ చ తాలు చ॥

౨౫। స్పృష్టత్వమీషత్స్పృష్టత్వం సంవృతత్వం తథైవ చ। వివృతత్వం చ వర్ణానామన్తఃకరణముచ్యతే॥

స్పృష్టత్వమ్ ఈషత్-స్పృష్టత్వమ్ సంవృతత్వమ్ తథా ఏవ చ। వివృతత్వమ్ చ వర్ణానామ్ అన్తః-కరణమ్ ఉచ్యతే॥

౨౬। కాలో వివారసంవారౌ శ్వాసనాదావఘోషతా। ఘోషోऽల్పప్రాణతా చైవ మహాప్రాణః స్వరాస్త్రయః॥

కాలః వివార-సంవారౌ శ్వాస-నాదౌ అ-ఘోషతా। ఘోషః అల్పప్రాణతా చ ఏవ మహా-ప్రాణః స్వరాః త్రయః॥

౨౭। బాహ్యం కరణమాహుస్తాన్వర్ణానాం వర్ణవేదినః।

బాహ్యమ్ కరణమ్ ఆహుః తాన్వర్ణానామ్ వర్ణ-వేదినః।

॥ఇత్యాపిశలిశిక్షాసూత్రాణి సమాప్తాని॥

(Editorial assistance of Dr. Korada Subrahmanyam is gratefully acknowledged.)