ॐ
ಅಥ ಆಪಿಶಲಶಿಕ್ಷಾ
೧। ಆಕಾಶವಾಯುಪ್ರಭವಃ
ಶರೀರಾತ್ಸಮುಚ್ಚರನ್ವಕ್ತ್ರಮುಪೈತಿ
ನಾದಃ।
ಸ್ಥಾನಾನ್ತರೇಷು
ಪ್ರವಿಭಜ್ಯಮಾನೋ
ವರ್ಣತ್ವಮಾಗಚ್ಛತಿ
ಯಃ ಸ ಶಬ್ದಃ॥
೧। ಆಕಾಶ-ವಾಯು-ಪ್ರಭವಃ
ಶರೀರಾತ್ಸಮ್-ಉಚ್ಚರನ್ವಕ್ತ್ರಮ್ಉಪ-ಏತಿ
ನಾದಃ।
ಸ್ಥಾನ-ಅನ್ತರೇಷು
ಪ್ರವಿಭಜ್ಯಮಾನಃ
ವರ್ಣತ್ವಮ್ಆಗಚ್ಛತಿ
ಯಃ ಸ ಶಬ್ದಃ॥
೨। ತಮಕ್ಷರಂ
ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಂ ಪವಿತ್ರಂ
ಗುಹಾಶಯಂ ಸಮ್ಯಗುಶನ್ತಿ
ವಿಪ್ರಾಃ।
ಸ ಶ್ರೇಯಸಾ
ಚಾಭ್ಯುದಯೇನ ಚೈವ
ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಯುಕ್ತಃ
ಪುರುಷಂ ಯುನಕ್ತಿ॥
೨। ತಮ್ಅಕ್ಷರಮ್ಬ್ರಹ್ಮ
ಪರಮ್ಪವಿತ್ರಮ್ಗುಹಾ-ಆಶಯಮ್ಸಮ್ಯಕ್ಉಶನ್ತಿ
ವಿಪ್ರಾಃ।
ಸ ಶ್ರೇಯಸಾ
ಚ ಅಭಿ-ಉದಯೇನ ಚ ಏವ
ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಯುಕ್ತಃ
ಪುರುಷಮ್ಯುನಕ್ತಿ॥
೩। ಸ್ಥಾನಮಿದಂ
ಕರಣಮಿದಂ ಪ್ರಯತ್ನ
ಏಷ ದ್ವಿಧಾऽನಿಲಃ ಸ್ಥಾನಂ ಪೀಡಯತಿ
ವೃತ್ತಿಕಾರಃ ಪ್ರಕ್ರಮ
ಏಷೋऽಥ
ನಾಭಿತಲಾತ್॥
೩। ಸ್ಥಾನಮ್ಇದಮ್ಕರಣಮ್ಇದಮ್ಪ್ರಯತ್ನಃ
ಏಷಃ ದ್ವಿಧಾ ಅನಿಲಃ
ಸ್ಥಾನಮ್ಪೀಡಯತಿ
ವೃತ್ತಿಕಾರಃ ಪ್ರಕ್ರಮಃ
ಏಷಃ ಅಥ ನಾಭಿತಲಾತ್॥
೪। ತತ್ರ ಸ್ಥಾನಕರಣಪ್ರಯತ್ನೇಭ್ಯೋ
ವರ್ಣಾಸ್ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಃ।
೪। ತತ್ರ
ಸ್ಥಾನ-ಕರಣ-ಪ್ರಯತ್ನೇಭ್ಯಃ
ವರ್ಣಾಃ ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಃ।
೫। ತತ್ರ ವರ್ಣಾನಾಂ
ಕೇಷಾಂ ಕಿಂ ಸ್ಥಾನಂ
ಕಿಂ ಕರಣಂ ಪ್ರಯತ್ನಶ್ಚ
ಕಃ ಕೇಷಾಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ।
೫। ತತ್ರ
ವರ್ಣಾನಾಮ್ಕೇಷಾಮ್ಕಿಮ್ಸ್ಥಾನಮ್ಕಿಮ್ಕರಣಮ್ಪ್ರಯತ್ನಃ
ಚ ಕಃ ಕೇಷಾಮ್ಇತಿ
ಉಚ್ಯತೇ।
೧ - ಸ್ಥಾನಪ್ರಕರಣಮ್
೧। ತತ್ರ ಸ್ಥಾನಂ
ತಾವತ್।
೨। ಅಕುಹವಿಸರ್ಜನೀಯಾಃ
ಕಣ್ಠ್ಯಾಃ।
ಅ-ಕು-ಹ-ವಿಸರ್ಜನೀಯಾಃ
ಕಣ್ಠ್ಯಾಃ।
೩। ಹವಿಸರ್ಜನೀಯಾವುರಸ್ಯಾವೇಕೇಷಾಮ್।
ಹ-ವಿಸರ್ಜನೀಯೌ
ಉರಸ್ಯೌ ಏಕೇಷಾಮ್।
೪। ಜಿಹ್ವಾಮೂಲೀಯೋ
ಜಿಹ್ವ್ಯಃ।
ಜಿಹ್ವಾಮೂಲೀಯಃ
ಜಿಹ್ವ್ಯಃ।
೫। ಕವರ್ಗಾವರ್ಣಾನುಸ್ವಾರಜಿಹ್ವಾಮೂಲೀಯಾ
ಜಿಹ್ವ್ಯಾ ಏಕೇಷಾಮ್।
ಕವರ್ಗ-ಅವರ್ಣ-ಅನುಸ್ವಾರ-ಜಿಹ್ವಾಮೂಲೀಯಾಃ
ಜಿಹ್ವ್ಯಾಃ ಏಕೇಷಾಮ್।
೬। ಸರ್ವಮುಖಸ್ಥಾನಮವರ್ಣಮೇಕೇ।
ಸರ್ವ-ಮುಖ-ಸ್ಥಾನಮ್ಅವರ್ಣಮ್ಏಕೇ।
೭। ಇಚುಯಶಾಸ್ತಾಲವ್ಯಾಃ।
ಇ-ಚು-ಯ-ಶಾಃ
ತಾಲವ್ಯಾಃ।
೮। ಋಟುರಷಾ ಮೂರ್ಧನ್ಯಾಃ।
ಋ-ಟು-ರ-ಷಾಃ
ಮೂರ್ಧನ್ಯಾಃ।
೯। ರೋ ದನ್ತಮೂಲಸ್ಥಾನಮೇಕೇಷಾಮ್।
ರಃ ದನ್ತ-ಮೂಲ-ಸ್ಥಾನಮ್ಏಕೇಷಾಮ್।
೧೦। ಌತುಲಸಾ ದನ್ತ್ಯಾಃ।
ಌ-ತು-ಲ-ಸಾಃ
ದನ್ತ್ಯಾಃ।
೧೧। ವಕಾರೋ ದನ್ತೌಷ್ಠ್ಯಃ।
ವಕಾರಃ
ದನ್ತ-ಓಷ್ಠ್ಯಃ।
೧೨। ಸೃಕ್ವಸ್ಥಾನಮೇಕೇ।
ಸೃಕ್ವ-ಸ್ಥಾನಮ್ಏಕೇ।
೧೩। ಉಪೂಪಧ್ಮಾನೀಯಾ
ಓಷ್ಠ್ಯಾಃ।
ಉ-ಪು-ಉಪಧ್ಮಾನೀಯಾಃ
ಓಷ್ಠ್ಯಾಃ।
೧೪। ಅನುಸ್ವಾರಯಮಾ
ನಾಸಿಕ್ಯಾಃ।
ಅನುಸ್ವಾರ-ಯಮಾಃ
ನಾಸಿಕ್ಯಾಃ।
೧೫। ಕಣ್ಠನಾಸಿಕ್ಯಮನುಸ್ವಾರಮೇಕೇ।
ಕಣ್ಠ-ನಾಸಿಕ್ಯಮ್ಅನುಸ್ವಾರಮ್ಏಕೇ।
೧೬। ಯಮಾಶ್ಚ ನಾಸಿಕ್ಯಜಿಹ್ವಾಮೂಲೀಯಾ
ಏಕೇಷಾಮ್।
ಯಮಾಃ ಚ
ನಾಸಿಕ್ಯ-ಜಿಹ್ವಾಮೂಲೀಯಾಃ
ಏಕೇಷಾಮ್।
೧೭। ಏದೈತೌ ಕಣ್ಠತಾಲವ್ಯೌ।
ಏತ್-ಐತೌ
ಕಣ್ಠ-ತಾಲವ್ಯೌ।
೧೮। ಓದೌತೌ ಕಣ್ಠೌಷ್ಠ್ಯೌ।
ಓತ್-ಔತೌ
ಕಣ್ಠ-ಓಷ್ಠ್ಯೌ।
೧೯। ಞಮಙಣನಾಃ
ಸ್ವಸ್ಥಾನಾ ನಾಸಿಕಾಸ್ಥಾನಾಶ್ಚ।
ಞ-ಮ-ಙ-ಣ-ನಾಃ
ಸ್ವಸ್ಥಾನಾಃ ನಾಸಿಕಾ-ಸ್ಥಾನಾಃ
ಚ।
೨೦। ದ್ವಿವರ್ಣಾನಿ
ಸನ್ಧ್ಯಕ್ಷರಾಣಿ।
ದ್ವಿ-ವರ್ಣಾನಿ
ಸನ್ಧಿ-ಅಕ್ಷರಾಣಿ।
೨೧। ಸರೇಫ ಋವರ್ಣಃ।
ಸ-ರೇಫಃ
ಋವರ್ಣಃ।
೨೨। ಏವಮೇತಾನಿ
ಸ್ಥಾನಾನಿ।
ಏವಮ್ಏತಾನಿ
ಸ್ಥಾನಾನಿ।
೨ - ಕರಣಪ್ರಕರಣಮ್
೧। ಕರಣಮಪಿ।
ಕರಣಮ್ಅಪಿ।
೨। ಜಿಹ್ವ್ಯತಾಲವ್ಯಮೂರ್ಧನ್ಯದನ್ತ್ಯಾನಾಂ
ಜಿಹ್ವಾಕರಣಮ್।
ಜಿಹ್ವ್ಯ-ತಾಲವ್ಯ-ಮೂರ್ಧನ್ಯ-ದನ್ತ್ಯಾನಾಮ್ಜಿಹ್ವಾ-ಕರಣಮ್।
೩। ಕಥಮಿತಿ।
ಕಥಮ್ಇತಿ।
೪। ಜಿಹ್ವಾಮೂಲೇನ
ಜಿಹ್ವ್ಯಾನಾಮ್।
ಜಿಹ್ವಾ-ಮೂಲೇನ
ಜಿಹ್ವ್ಯಾನಾಮ್।
೫। ಜಿಹ್ವಾಮಧ್ಯೇನ
ತಾಲವ್ಯಾನಾಮ್।
ಜಿಹ್ವಾ-ಮಧ್ಯೇನ
ತಾಲವ್ಯಾನಾಮ್।
೬। ಜಿಹ್ವೋಪಾಗ್ರೇಣ
ಮೂರ್ಧನ್ಯಾನಾಮ್।
ಜಿಹ್ವಾ-ಉಪ-ಅಗ್ರೇಣ
ಮೂರ್ಧನ್ಯಾನಾಮ್।
೭। ಜಿಹ್ವಾಗ್ರಾಧಃ
ಕರಣಂ ವಾ।
ಜಿಹ್ವಾ-ಅಗ್ರ-ಅಧಃ
ಕರಣಮ್ವಾ।
೮। ಜಿಹ್ವಾಗ್ರೇಣ
ದನ್ತ್ಯಾನಾಮ್।
ಜಿಹ್ವಾ-ಅಗ್ರೇಣ
ದನ್ತ್ಯಾನಾಮ್।
೯। ಶೇಷಾಃ ಸ್ವಸ್ಥಾನಕರಣಾಃ।
ಶೇಷಾಃ
ಸ್ವ-ಸ್ಥಾನ-ಕರಣಾಃ।
೧೦। ಇತ್ಯೇತತ್ಕರಣಮ್।
ಇತಿ ಏತತ್ಕರಣಮ್।
೩ - ಅನ್ತಃಪ್ರಯತ್ನಪ್ರಕರಣಮ್
೧। ಪ್ರಯತ್ನೋ
ದ್ವಿವಿಧಃ।
ಪ್ರಯತ್ನಃ
ದ್ವಿವಿಧಃ।
೨। ಆಭ್ಯನ್ತರೋ
ಬಾಹ್ಯಶ್ಚ।
ಆಭ್ಯನ್ತರಃ
ಬಾಹ್ಯಃ ಚ।
೩। ಆಭ್ಯನ್ತರಸ್ತಾವತ್।
ಆಭ್ಯನ್ತರಃ
ತಾವತ್।
೪। ಸ್ಪೃಷ್ಟಕರಣಾ:
ಸ್ಪರ್ಶಾಃ।
ಸ್ಪೃಷ್ಟ-ಕರಣಾ:
ಸ್ಪರ್ಶಾಃ।
೫। ಈಷತ್ಸ್ಪೃಷ್ಟಕರಣಾ
ಅನ್ತಸ್ಥಾಃ।
ಈಷತ್ಸ್ಪೃಷ್ಟ-ಕರಣಾಃ
ಅನ್ತಸ್ಥಾಃ।
೬। ಈಷದ್ವಿವೃತಕರಣಾ
ಊಷ್ಮಾಣಃ।
ಈಷತ್-ವಿವೃತ-ಕರಣಾಃ
ಊಷ್ಮಾಣಃ।
೭। ವಿವೃತಕರಣಾ:
ಸ್ವರಾಃ।
ವಿವೃತ-ಕರಣಾ:
ಸ್ವರಾಃ।
೮। ತೇಭ್ಯ ಏ ಓ
ವಿವೃತತರೌ।
ತೇಭ್ಯಃ
ಏ ಓ ವಿವೃತ-ತರೌ।
೯। ತಾಭ್ಯಾಮೈ
ಔ।
ತಾಭ್ಯಾಮ್ಐ
ಔ।
೧೦। [ತಾಭ್ಯಾಮಪ್ಯಾಕಾರಃ।]
[ತಾಭ್ಯಾಮ್ಅಪಿ
ಆಕಾರಃ।]
೧೧। ಸಂವೃತೋऽಕಾರಃ।
ಸಂವೃತಃ
ಅಕಾರಃ।
೧೨। ಇತ್ಯೇಷೋऽನ್ತಃಪ್ರಯತ್ನಃ।
ಇತಿ ಏಷಃ
ಅನ್ತಃ-ಪ್ರಯತ್ನಃ।
೪ - ಬಾಹ್ಯಪ್ರಯತ್ನಪ್ರಕರಣಮ್
೧। ಅಥ ಬಾಹ್ಯಃ।
ಅಥ ಬಾಹ್ಯಃ।
೨। ವರ್ಗಾಣಾಂ
ಪ್ರಥಮದ್ವಿತೀಯಾಃ
ಶಷಸವಿಸರ್ಜನೀಯಜಿಹ್ವಾಮೂಲೀಯಾ
ಉಪಧ್ಮಾನೀಯಾ ಯಮೌ
ಚ ಪ್ರಥಮದ್ವಿತೀಯೌ
ವಿವೃತಕಣ್ಠಾಃ ಶ್ವಾಸಾನುಪ್ರದಾನಾ
ಅಘೋಷಾಃ।
ವರ್ಗಾಣಾಮ್ಪ್ರಥಮ-ದ್ವಿತೀಯಾಃ
ಶ-ಷ-ಸ-ವಿಸರ್ಜನೀಯ-ಜಿಹ್ವಾಮೂಲೀಯಾಃ
ಉಪಧ್ಮಾನೀಯಾಃ ಯಮೌ
ಚ ಪ್ರಥಮ-ದ್ವಿತೀಯೌ
ವಿವೃತ-ಕಣ್ಠಾಃ ಶ್ವಾಸ-ಅನುಪ್ರದಾನಾಃ
ಅಘೋಷಾಃ।
೩। ವರ್ಗಯಮಾನಾಂ
ಪ್ರಥಮೇ ಅಲ್ಪಪ್ರಾಣಾ
ಇತರೇ ಸರ್ವೇ ಮಹಾಪ್ರಾಣಾಃ।
ವರ್ಗ-ಯಮಾನಾಮ್ಪ್ರಥಮೇ
ಅಲ್ಪ-ಪ್ರಾಣಾಃ ಇತರೇ
ಸರ್ವೇ ಮಹಾ-ಪ್ರಾಣಾಃ।
೪। ವರ್ಗಾಣಾಂ
ತೃತೀಯಚತುರ್ಥಾ
ಅನ್ತಸ್ಥಾ ಹಕಾರಾನುಸ್ವಾರೌ
ಯಮೌ ಚ ತೃತೀಯಚತುರ್ಥೌ
ನಾಸಿಕ್ಯಾಶ್ಚ ಸಂವೃತಕಣ್ಠಾ ನಾದಾನುಪ್ರದಾನಾ
ಘೋಷವನ್ತಃ।
ವರ್ಗಾಣಾಮ್ತೃತೀಯ-ಚತುರ್ಥಾಃ
ಅನ್ತಸ್ಥಾಃ ಹಕಾರ-ಅನುಸ್ವಾರೌ
ಯಮೌ ಚ ತೃತೀಯ-ಚತುರ್ಥೌ
ನಾಸಿಕ್ಯಾಃ ಚ ಸಂವೃತ-ಕಣ್ಠಾಃ
ನಾದ-ಅನುಪ್ರದಾನಾಃ
ಘೋಷವನ್ತಃ।
೫। ವರ್ಗಯಮಾನಾಂ
ತೃತೀಯಾ ಅನ್ತಸ್ಥಾಶ್ಚಾಲ್ಪಪ್ರಾಣಾ
ಇತರೇ ಸರ್ವೇ ಮಹಾಪ್ರಾಣಾಃ।
ವರ್ಗ-ಯಮಾನಾಮ್ತೃತೀಯಾಃ
ಅನ್ತಸ್ಥಾಃ ಚ ಅಲ್ಪ-ಪ್ರಾಣಾಃ
ಇತರೇ ಸರ್ವೇ ಮಹಾ-ಪ್ರಾಣಾಃ।
೬। ಯಥಾ ತೃತೀಯಾಸ್ತಥಾ
ಪಞ್ಚಮಾಃ।
ಯಥಾ ತೃತೀಯಾಃ
ತಥಾ ಪಞ್ಚಮಾಃ।
೭। ಆನುನಾಸಿಕ್ಯಮೇಷಾಮಧಿಕೋ
ಗುಣಃ।
ಆನುನಾಸಿಕ್ಯಮ್ಏಷಾಮ್ಅಧಿಕಃ
ಗುಣಃ।
೮। ಶಾದಯ ಊಷ್ಮಾಣಃ।
ಶ-ಆದಯ ಊಷ್ಮಾಣಃ।
೯। ಸಸ್ಥಾನೇನ
ದ್ವಿತೀಯಾಃ।
ಸ-ಸ್ಥಾನೇನ
ದ್ವಿತೀಯಾಃ।
೧೦। ಹಕಾರೇಣ ಚತುರ್ಥಾಃ।
ಹ-ಕಾರೇಣ
ಚತುರ್ಥಾಃ।
೧೧। ಏಷ ಬಾಹ್ಯಃ
ಪ್ರಯತ್ನಃ।
ಏಷಃ ಬಾಹ್ಯಃ
ಪ್ರಯತ್ನಃ।
೫ - ಸ್ಥಾನಪೀಡನಪ್ರಕರಣಮ್
೧। ತತ್ರ ಸ್ಪರ್ಶಯಮವರ್ಣಕಾರೋ
ವಾಯುರಯಃಪಿಣ್ಡವತ್ಸ್ಥಾನಮಭಿಪೀಡಯತಿ।
ತತ್ರ ಸ್ಪರ್ಶ-ಯಮ-ವರ್ಣ-ಕಾರಃ
ವಾಯುಃ ಅಯಃ-ಪಿಣ್ಡ-ವತ್ಸ್ಥಾನಮ್ಅಭಿ-ಪೀಡಯತಿ।
೨। ಅನ್ತಸ್ಥವರ್ಣಕಾರೋ
ವಾಯುರ್ದಾರುಪಿಣ್ಡವತ್।
ಅನ್ತಸ್ಥ-ವರ್ಣ-ಕಾರಃ
ವಾಯುಃ ದಾರು-ಪಿಣ್ಡ-ವತ್।
೩। ಊಷ್ಮಸ್ವರವರ್ಣಕಾರೋ
ವಾಯುರೂರ್ಣಾಪಿಣ್ಡವತ್।
ಊಷ್ಮ-ಸ್ವರ-ವರ್ಣ-ಕಾರಃ
ವಾಯುಃ ಊರ್ಣಾ-ಪಿಣ್ಡ-ವತ್।
೬ - ವೃತ್ತಿಕಾರಪ್ರಕರಣಮ್
೧। ಏವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ
ವೃತ್ತಿಕಾರಾಃ ಪಠನ್ತಿ
-- ಅಷ್ಟಾದಶಪ್ರಭೇದಮವರ್ಣಕುಲಮಿತಿ। ಅತ್ರ --
ಏವಮ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ
ವೃತ್ತಿಕಾರಾಃ ಪಠನ್ತಿ
-- ಅಷ್ಟಾದಶ-ಪ್ರಭೇದಮ್ಅ-ವರ್ಣ-ಕುಲಮ್ಇತಿ।
ಅತ್ರ
೨। ಹ್ರಸ್ವದೀರ್ಘಪ್ಲುತತ್ವಾಚ್ಚ
ತ್ರೈಸ್ವರ್ಯೋಪನಯೇನ
ಚ। ಆನುನಾಸಿಕ್ಯಭೇದಾಚ್ಚ
ಸಂಖ್ಯಾತೋऽಷ್ಟಾದಶಾತ್ಮಕಃ
॥ ಇತಿ ।
ಹ್ರಸ್ವ-ದೀರ್ಘ-ಪ್ಲುತತ್ವಾತ್ಚ
ತ್ರೈಸ್ವರ್ಯ-ಉಪನಯೇನ
ಚ। ಆನುನಾಸಿಕ್ಯ-ಭೇದಾತ್ಚ
ಸಂಖ್ಯಾತಃ ಅಷ್ಟಾದಶ-ಆತ್ಮಕಃ
॥ ಇತಿ ।
೩। ಏವಮಿವರ್ಣಾದಯಃ।
ಏವಮ್ಇ-ವರ್ಣ-ಆದಯಃ।
೪। ಌವರ್ಣಸ್ಯ
ದೀರ್ಘಾ ನ ಸನ್ತಿ।
ಌ-ವರ್ಣಸ್ಯ
ದೀರ್ಘಾಃ ನ ಸನ್ತಿ।
೫। ತಂ ದ್ವಾದಶಪ್ರಭೇದಮಾಚಕ್ಷತೇ।
ತಮ್ದ್ವಾದಶ-ಪ್ರಭೇದಮ್ಆಚಕ್ಷತೇ।
೬। ಯದೃಚ್ಛಾಶಕ್ತಿಜಾನುಕರಣಾ
ವಾ ಯದಾ ದೀರ್ಘಾಃ
ಸ್ಯುಸ್ತದಾ ತಮಪ್ಯಷ್ಟಾದಶಪ್ರಭೇದಂ
ಬ್ರುವತೇ।
ಯದೃಚ್ಛಾ-ಶಕ್ತಿಜ-ಅನುಕರಣಾಃ
ವಾ ಯದಾ ದೀರ್ಘಾಃ
ಸ್ಯುಃ ತದಾ ತಮ್ಅಪಿ
ಅಷ್ಟಾದಶ-ಪ್ರಭೇದಮ್ಬ್ರುವತೇ।
೭। ಸನ್ಧ್ಯಕ್ಷರಾಣಾಂ
ಹ್ರಸ್ವಾ ನ ಸನ್ತಿ।
ಸನ್ಧಿ-ಅಕ್ಷರಾಣಾಮ್ಹ್ರಸ್ವಾಃ
ನ ಸನ್ತಿ।
೮। ತಾನ್ಯಪಿ
ದ್ವಾದಶಪ್ರಭೇದಾನಿ।
ತಾನಿ ಅಪಿ
ದ್ವಾದಶ-ಪ್ರಭೇದಾನಿ।
೯। ಛನ್ದೋಗಾನಾಂ
ಸಾತ್ಯಮುಗ್ರಿರಾಣಾಯನೀಯಾ
(ನಾಂ) ಹ್ರಸ್ವಾನಿ
ಪಠನ್ತಿ।
ಛನ್ದಃ-ಗಾನಾಮ್ಸಾತ್ಯಮುಗ್ರಿರಾಣಾಯನೀಯಾಃ
(ನಾಮ್) ಹ್ರಸ್ವಾನಿ
ಪಠನ್ತಿ।
೧೦। ತೇಷಾಮಪ್ಯಷ್ಟಾದಶಪ್ರಭೇದಾನಿ।
ತೇಷಾಮ್ಅಪಿ
ಅಷ್ಟಾದಶ-ಪ್ರಭೇದಾನಿ।
೧೧। ಅನ್ತಸ್ಥಾ
ದ್ವಿಪ್ರಭೇದಾ ರೇಫವರ್ಜಿತಾ:
ಸಾನುನಾಸಿಕಾ ನಿರನುನಾಸಿಕಾಶ್ಚ।
ಅನ್ತಸ್ಥಾಃ
ದ್ವಿ-ಪ್ರಭೇದಾಃ
ರೇಫ-ವರ್ಜಿತಾ: ಸ-ಅನುನಾಸಿಕಾಃ
ನಿಃ-ಅನುನಾಸಿಕಾಃ
ಚ।
೧೨। ರೇಫೋಷ್ಮಣಾಂ
ಸವರ್ಣಾ ನ ಸನ್ತಿ।
ರೇಫ-ಊಷ್ಮಣಾಮ್ಸ-ವರ್ಣಾಃ
ನ ಸನ್ತಿ।
೧೩। ವರ್ಗ್ಯೋ
ವರ್ಗ್ಯೇಣ ಸವರ್ಣಃ।
ವರ್ಗ್ಯಃ
ವರ್ಗ್ಯೇಣ ಸವರ್ಣಃ।
೭ - ಪ್ರಕ್ರಮಪ್ರಕರಣಮ್
೧। ಏಷ ಕ್ರಮೋ
ವರ್ಣಾನಾಮ್।
ಏಷಃ ಕ್ರಮಃ
ವರ್ಣಾನಾಮ್।
೨। ತತ್ರೈಷಾಂ
ಸ್ಥಾನಕರಣಪ್ರಯತ್ನಾನಾಂ
ವ್ಯಾಕರಣಪ್ರಸಿದ್ಧಿರುಚ್ಯತೇ।
ತತ್ರ ಏಷಾಮ್ಸ್ಥಾನ-ಕರಣ-ಪ್ರಯತ್ನಾನಾಮ್ವ್ಯಾಕರಣ-ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಃ
ಉಚ್ಯತೇ।
೩। ಇಹ ಯತ್ರ ಸ್ಥಾನೇ
ವರ್ಣಾ ಉಪಲಭ್ಯನ್ತೇ
ತತ್ರ ಸ್ಥಾನಮ್।
ಇಹ ಯತ್ರ
ಸ್ಥಾನೇ ವರ್ಣಾಃ
ಉಪಲಭ್ಯನ್ತೇ ತತ್ರ
ಸ್ಥಾನಮ್।
೪। ಯೇನ ನಿರ್ವರ್ತ್ಯನ್ತೇ
ತತ್ಕರಣಮ್।
ಯೇನ ನಿರ್ವರ್ತ್ಯನ್ತೇ
ತತ್ಕರಣಮ್।
೫। ಪ್ರಯತನಂ
ಪ್ರಯತ್ನಃ।
ಪ್ರಯತನಮ್ಪ್ರಯತ್ನಃ।
೮ - ನಾಭಿತಲಪ್ರಕರಣಮ್
೧। ತತ್ರ ನಾಭಿಪ್ರದೇಶಾತ್ಪ್ರಯತ್ನಪ್ರೇರಿತಃ
ಪ್ರಾಣೋ ನಾಮ ವಾಯುರುರ್ಧ್ವಮಾಕ್ರಮನ್ನುರಃಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಸ್ಥಾನಾನಾಮನ್ಯತಮಸ್ಮಿನ್ಸ್ಥಾನೇ
ಪ್ರಯತ್ನೇನ ವಿಧಾರ್ಯತೇ। ಸ ವಿಧಾರ್ಯಮಾಣೋ
ವಾಯುಃ ಸ್ಥಾನಮಭಿಹನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾತ್ಸ್ಥಾನಾಭಿಘಾತಾದ್ಧ್ವನಿರುತ್ಪದ್ಯತೇ
ಆಕಾಶೇ ಸಾ ವರ್ಣಶ್ರುತಿಃ। ಸ ವರ್ಣಸ್ಯಾತ್ಮಲಾಭಃ।
ತತ್ರ ನಾಭಿ-ಪ್ರದೇಶಾತ್ಪ್ರಯತ್ನ-ಪ್ರೇರಿತಃ
ಪ್ರಾಣಃ ನಾಮ ವಾಯುಃ
ಉರ್ಧ್ವಮ್ಆಕ್ರಮನ್ಉರಃ-ಪ್ರಭೃತೀನಾಮ್ಸ್ಥಾನಾನಾಮ್ಅನ್ಯತಮಸ್ಮಿನ್ಸ್ಥಾನೇ
ಪ್ರಯತ್ನೇನ ವಿಧಾರ್ಯತೇ।
ಸ ವಿಧಾರ್ಯ-ಮಾಣಃ
ವಾಯುಃ ಸ್ಥಾನಮ್ಅಭಿಹನ್ತಿ।
ತಸ್ಮಾತ್ಸ್ಥಾನ-ಅಭಿಘಾತಾತ್ಧ್ವನಿಃ
ಉತ್ಪದ್ಯತೇ ಆಕಾಶೇ
ಸಾ ವರ್ಣ-ಶ್ರುತಿಃ।
ಸ ವರ್ಣಸ್ಯ ಆತ್ಮಲಾಭಃ।
೨। ತತ್ರ ಧ್ವನಾವುತ್ಪದ್ಯಮಾನೇ
ಯದಾ ಸ್ಥಾನಕರಣಪ್ರಯತ್ನಾಃ
ಪರಸ್ಪರಂ ಸ್ಪೃಶನ್ತಿ
ಸಾ ಸ್ಪೃಷ್ಟತಾ।
ತತ್ರ ಧ್ವನೌ
ಉತ್ಪದ್ಯಮಾನೇ ಯದಾ
ಸ್ಥಾನ-ಕರಣ-ಪ್ರಯತ್ನಾಃ
ಪರಃ-ಪರಮ್ಸ್ಪೃಶನ್ತಿ
ಸಾ ಸ್ಪೃಷ್ಟತಾ।
೩। ಯದೇಷತ್ಸ್ಪೃಶನ್ತಿ
ತದೇಷತ್ಸ್ಪೃಷ್ಟತಾ।
ಯದಾ ಈಷತ್ಸ್ಪೃಶನ್ತಿ
ತದಾ ಈಷತ್ಸ್ಪೃಷ್ಟತಾ।
೪। ದೂರೇಣ ಯದಾ
ಸ್ಪೃಶನ್ತಿ ಸಾ ವಿವೃತತಾ।
ದೂರೇಣ
ಯದಾ ಸ್ಪೃಶನ್ತಿ
ಸಾ ವಿವೃತತಾ।
೫। ಸಾಮೀಪ್ಯೇನ
ಯದಾ ಸ್ಪೃಶನ್ತಿ
ಸಾ ಸಂವೃತತಾ।
ಸಾಮೀಪ್ಯೇನ
ಯದಾ ಸ್ಪೃಶನ್ತಿ
ಸಾ ಸಂವೃತತಾ।
೬। ಇತ್ಯೇಷೋऽನ್ತಃ ಪ್ರಯತ್ನಃ।
ಇತಿ ಏಷಃ
ಅನ್ತಃ-ಪ್ರಯತ್ನಃ।
೭। ಸ ಇದಾನೀಂ
ಪ್ರಾಣೋ ನಾಮ ವಾಯುರೂರ್ಧ್ವಮಾಕ್ರಮನ್ಮೂರ್ಧ್ನಿ
ಪ್ರತಿಹತೋ ನಿವೃತ್ತೋ
ಯದಾ ಕೋಷ್ಠಮಭಿಹನ್ತಿ
ತದಾ ಕೋಷ್ಠೇऽಭಿಹನ್ಯಮಾನೇ
ಗಲಬಿಲಸ್ಯ ವಿವೃತತ್ವಾದ್ವಿವಾರಃ
ಸಂವೃತತ್ವಾತ್ಸಂವಾರೋ
ಜಾಯತೇ।
ಸ ಇದಾನೀಮ್ಪ್ರಾಣಃ
ನಾಮ ವಾಯುಃ ಊರ್ಧ್ವಮ್ಆಕ್ರಮನ್ಮೂರ್ಧ್ನಿ
ಪ್ರತಿಹತಃ ನಿವೃತ್ತಃ
ಯದಾ ಕೋಷ್ಠಮ್ಅಭಿಹನ್ತಿ
ತದಾ ಕೋಷ್ಠೇ ಅಭಿಹನ್ಯಮಾನೇ
ಗಲ-ಬಿಲಸ್ಯ ವಿವೃತತ್ವಾತ್ವಿವಾರಃ
ಸಂವೃತತ್ವಾತ್ಸಂವಾರಃ
ಜಾಯತೇ।
೮। ತೌ ಸಂವಾರವಿವಾರೌ।
ತೌ ಸಂವಾರ-ವಿವಾರೌ।
೯। ತತ್ರ ಯದಾ
ಕಣ್ಠಬಿಲಂ ಸಂವೃತಂ
ಭವತಿ ತದಾ ನಾದೋ
ಜಾಯತೇ।
ತತ್ರ ಯದಾ
ಕಣ್ಠ-ಬಿಲಮ್ಸಂವೃತಮ್ಭವತಿ
ತದಾ ನಾದಃ ಜಾಯತೇ।
೧೦। ವಿವೃತೇ ಕಣ್ಠಬಿಲೇ
ಶ್ವಾಸೋ ಜಾಯತೇ।
ವಿವೃತೇ
ಕಣ್ಠ-ಬಿಲೇ ಶ್ವಾಸಃ
ಜಾಯತೇ।
೧೧। ತೌ ಶ್ವಾಸನಾದಾವನುಪ್ರದಾನಮಿತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ।
ತೌ ಶ್ವಾಸ-ನಾದೌ
ಅನುಪ್ರದಾನಮ್ಇತಿ
ಆಚಕ್ಷತೇ।
೧೨। ಅನ್ಯೇ ತು
ಬ್ರುವತೇ - ಅನುಪ್ರದಾನಮನುಸ್ವಾನೋ
ಘಣ್ಟಾನಿರ್ಹ್ರಾದವತ್।
ಅನ್ಯೇ
ತು ಬ್ರುವತೇ - ಅನುಪ್ರದಾನಮ್ಅನುಸ್ವಾನಃ
ಘಣ್ಟಾ-ನಿರ್ಹ್ರಾದ-ವತ್।
೧೩। ತತ್ರ ಯದಾ
ಸ್ಥಾನಾಭಿಘಾತಜೇ
ಧ್ವನೌ ನಾದೋऽನುಪ್ರದೀಯತೇ
ತದಾ ನಾದಧ್ವನಿಸಂಸರ್ಗಾದ್ಘೋಷೋ
ಜಾಯತೇ।
ತತ್ರ ಯದಾ
ಸ್ಥಾನ-ಅಭಿಘಾತಜೇ
ಧ್ವನೌ ನಾದಃ ಅನುಪ್ರದೀಯತೇ
ತದಾ ನಾದ-ಧ್ವನಿ-ಸಂಸರ್ಗಾತ್ಘೋಷಃ
ಜಾಯತೇ।
೧೪। ಯದಾ ಶ್ವಾಸೋऽನುಪ್ರದೀಯತೇ
ತದಾ ಶ್ವಾಸಧ್ವನಿಸಂಸರ್ಗಾದ್ಅಘೋಷಃ।
ಯದಾ ಶ್ವಾಸಃ
ಅನುಪ್ರದೀಯತೇ ತದಾ
ಶ್ವಾಸ-ಧ್ವನಿ-ಸಂಸರ್ಗಾತ್ಅಘೋಷಃ।
೧೫। ಸಾ ಘೋಷವದಘೋಷತಾ।
ಸಾ ಘೋಷ-ವತ್ಅಘೋಷತಾ।
೧೬। ಮಹತಿ ವಾಯೌ
ಮಹಾಪ್ರಾಣಃ।
ಮಹತಿ ವಾಯೌ
ಮಹಾ-ಪ್ರಾಣಃ।
೧೭। ಅಲ್ಪೇ ವಾಯಾವಲ್ಪಪ್ರಾಣಃ।
ಅಲ್ಪೇ
ವಾಯೌ ಅಲ್ಪ-ಪ್ರಾಣಃ।
೧೮। ಸಾಲ್ಪಪ್ರಾಣಮಹಾಪ್ರಾಣತಾ।
ಸ-ಅಲ್ಪಪ್ರಾಣ-ಮಹಾಪ್ರಾಣತಾ।
೧೯। ಮಹಾಪ್ರಾಣತ್ವಾದೂಷ್ಮತ್ವಮ್।
ಮಹಾಪ್ರಾಣತ್ವಾತ್ಊಷ್ಮತ್ವಮ್।
೨೦। ಯದಾ ಸರ್ವಾಙ್ಗಾನುಸಾರೀ
ಪ್ರಯತ್ನಸ್ತೀವ್ರೋ
ಭವತಿ ತದಾ ಗಾತ್ರಸ್ಯ
ನಿಗ್ರಹಃ ಕಣ್ಠಬಿಲಸ್ಯ
ಚಾಣುತ್ವಂ ಸ್ವರಸ್ಯ
ಚ ವಾಯೋಸ್ತೀವ್ರಗತಿತ್ವಾದ್ರೌಕ್ಷ್ಯಂ
ಭವತಿ - ತಮುದಾತ್ತಮಾಚಕ್ಷತೇ।
ಯದಾ ಸರ್ವಾಙ್ಗ-ಅನುಸಾರೀ
ಪ್ರಯತ್ನಃ ತೀವ್ರಃ
ಭವತಿ ತದಾ ಗಾತ್ರಸ್ಯ
ನಿಗ್ರಹಃ ಕಣ್ಠ-ಬಿಲಸ್ಯ
ಚ ಅಣುತ್ವಮ್ಸ್ವರಸ್ಯ
ಚ ವಾಯೋಃ ತೀವ್ರ-ಗತಿತ್ವಾತ್ರೌಕ್ಷ್ಯಮ್ಭವತಿ
- ತಮ್ಉದಾತ್ತಮ್ಆಚಕ್ಷತೇ।
೨೧। ಯದಾ ತು ಮನ್ದಃ
ಪ್ರಯತ್ನೋ ಭವತಿ
ತದಾ ಗಾತ್ರಸ್ಯ ಸ್ರಂಸನಂ
ಕಣ್ಠಬಿಲಸ್ಯ ಮಹತ್ವಂ
ಸ್ವರಸ್ಯ ಚ ವಾಯೋರ್ಮನ್ದಗತಿತ್ವಾತ್ಸ್ನಿಗ್ಧತಾ ಭವತಿ ತಮನುದಾತ್ತಮಾಚಕ್ಷತೇ।
ಯದಾ ತು
ಮನ್ದಃ ಪ್ರಯತ್ನಃ
ಭವತಿ ತದಾ ಗಾತ್ರಸ್ಯ
ಸ್ರಂಸನಮ್, ಕಣ್ಠ-ಬಿಲಸ್ಯ
ಮಹತ್ವಮ್ಸ್ವರಸ್ಯ ಚ ವಾಯೋಃ ಮನ್ದ-ಗತಿತ್ವಾತ್ಸ್ನಿಗ್ಧತಾ
ಭವತಿ ತಮ್ಅನ್-ಉದಾತ್ತಮ್ಆಚಕ್ಷತೇ।
೨೨। ಉದಾತ್ತಾನುದಾತ್ತಸ್ವರಸನ್ನಿಪಾತಾತ್ಸ್ವರಿತ
ಇತಿ।
ಉದಾತ್ತ-ಅನುದಾತ್ತ-ಸ್ವರ-ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್ಸ್ವರಿತಃ
ಇತಿ।
೨೩। ಏವಂ ಪ್ರಯತ್ನೋऽಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಃ
ಕೃತ್ಸ್ನಃ ಪ್ರಯತ್ನೋ
ಭವತಿ।
ಏವಂ ಪ್ರಯತ್ನಃ
ಅಭಿ-ನಿರ್ವೃತ್ತಃ
ಕೃತ್ಸ್ನಃ ಪ್ರಯತ್ನಃ
ಭವತಿ।
೨೪। ಅಷ್ಟೌ ಸ್ಥಾನಾನಿ
ವರ್ಣಾನಾಮುರಃ ಕಣ್ಠಃ
ಶಿರಸ್ತಥಾ।
ಜಿಹ್ವಾಮೂಲಂ
ಚ ದನ್ತಾಶ್ಚ ನಾಸಿಕೌಷ್ಠೌ
ಚ ತಾಲು ಚ॥
ಅಷ್ಟೌ
ಸ್ಥಾನಾನಿ ವರ್ಣಾನಾಮ್ಉರಃ
ಕಣ್ಠಃ ಶಿರಃ ತಥಾ।
ಜಿಹ್ವಾ-ಮೂಲಮ್ಚ
ದನ್ತಾಃ ಚ ನಾಸಿಕಾ-ಓಷ್ಠೌ
ಚ ತಾಲು ಚ॥
೨೫। ಸ್ಪೃಷ್ಟತ್ವಮೀಷತ್ಸ್ಪೃಷ್ಟತ್ವಂ
ಸಂವೃತತ್ವಂ ತಥೈವ
ಚ। ವಿವೃತತ್ವಂ
ಚ ವರ್ಣಾನಾಮನ್ತಃಕರಣಮುಚ್ಯತೇ॥
ಸ್ಪೃಷ್ಟತ್ವಮ್ಈಷತ್-ಸ್ಪೃಷ್ಟತ್ವಮ್ಸಂವೃತತ್ವಮ್ತಥಾ
ಏವ ಚ। ವಿವೃತತ್ವಮ್ಚ
ವರ್ಣಾನಾಮ್ಅನ್ತಃ-ಕರಣಮ್ಉಚ್ಯತೇ॥
೨೬। ಕಾಲೋ ವಿವಾರಸಂವಾರೌ
ಶ್ವಾಸನಾದಾವಘೋಷತಾ। ಘೋಷೋऽಲ್ಪಪ್ರಾಣತಾ
ಚೈವ ಮಹಾಪ್ರಾಣಃ
ಸ್ವರಾಸ್ತ್ರಯಃ॥
ಕಾಲಃ ವಿವಾರ-ಸಂವಾರೌ
ಶ್ವಾಸ-ನಾದೌ ಅ-ಘೋಷತಾ।
ಘೋಷಃ ಅಲ್ಪಪ್ರಾಣತಾ
ಚ ಏವ ಮಹಾ-ಪ್ರಾಣಃ
ಸ್ವರಾಃ ತ್ರಯಃ॥
೨೭। ಬಾಹ್ಯಂ ಕರಣಮಾಹುಸ್ತಾನ್ವರ್ಣಾನಾಂ
ವರ್ಣವೇದಿನಃ।
ಬಾಹ್ಯಮ್ಕರಣಮ್ಆಹುಃ
ತಾನ್ವರ್ಣಾನಾಮ್ವರ್ಣ-ವೇದಿನಃ।
॥ಇತ್ಯಾಪಿಶಲಿಶಿಕ್ಷಾಸೂತ್ರಾಣಿ
ಸಮಾಪ್ತಾನಿ॥