ॐ

અથ આપિશલશિક્ષા

આકાશવાયુપ્રભવઃ શરીરાત્સમુચ્ચરન્વક્ત્રમુપૈતિ નાદઃ।

સ્થાનાન્તરેષુ પ્રવિભજ્યમાનો વર્ણત્વમાગચ્છતિ યઃ સ શબ્દઃ॥૧॥

આકાશ-વાયુ-પ્રભવઃ શરીરાત્સમ્-ઉચ્ચરન્વક્ત્રમ્ઉપ-એતિ નાદઃ।

સ્થાન-અન્તરેષુ પ્રવિભજ્યમાનઃ વર્ણત્વમ્આગચ્છતિ યઃ સ શબ્દઃ॥૧॥

તમક્ષરં બ્રહ્મ પરં પવિત્રં ગુહાશયં સમ્યગુશન્તિ વિપ્રાઃ।

સ શ્રેયસા ચાભ્યુદયેન ચૈવ સમ્યક્પ્રયુક્તઃ પુરુષં યુનક્તિ॥૨॥

તમ્અક્ષરમ્બ્રહ્મ પરમ્પવિત્રમ્ગુહા-આશયમ્સમ્યક્ઉશન્તિ વિપ્રાઃ।

સ શ્રેયસા ચ અભિ-ઉદયેન ચ એવ સમ્યક્પ્રયુક્તઃ પુરુષમ્યુનક્તિ॥૨॥

સ્થાનમિદં કરણમિદં પ્રયત્ન એષ દ્વિધાऽનિલઃ સ્થાનં પીડયતિ વૃત્તિકારઃ પ્રક્રમ એષોऽથ નાભિતલાત્॥૩॥

સ્થાનમ્ઇદમ્કરણમ્ઇદમ્પ્રયત્નઃ એષઃ દ્વિધા અનિલઃ સ્થાનમ્પીડયતિ વૃત્તિકારઃ પ્રક્રમઃ એષઃ અથ નાભિતલાત્॥૩॥

તત્ર સ્થાનકરણપ્રયત્નેભ્યો વર્ણાસ્ત્રિષષ્ટિઃ।૪।

તત્ર સ્થાન-કરણ-પ્રયત્નેભ્યઃ વર્ણાઃ ત્રિષષ્ટિઃ।૪।

તત્ર વર્ણાનાં કેષાં કિં સ્થાનં કિં કરણં પ્રયત્નશ્ચ કઃ કેષામિત્યુચ્યતે।૫।

તત્ર વર્ણાનામ્કેષામ્કિમ્સ્થાનમ્કિમ્કરણમ્પ્રયત્નઃ ચ કઃ કેષામ્ઇતિ ઉચ્યતે।૫।

૧ - સ્થાનપ્રકરણમ્

૧। તત્ર સ્થાનં તાવત્।

૨। અકુહવિસર્જનીયાઃ કણ્ઠ્યાઃ।

અ-કુ-હ-વિસર્જનીયાઃ કણ્ઠ્યાઃ।

૩। હવિસર્જનીયાવુરસ્યાવેકેષામ્।

હ-વિસર્જનીયૌ ઉરસ્યૌ એકેષામ્।

૪। જિહ્વામૂલીયો જિહ્વ્યઃ।

જિહ્વામૂલીયઃ જિહ્વ્યઃ।

૫। કવર્ગાવર્ણાનુસ્વારજિહ્વામૂલીયા જિહ્વ્યા એકેષામ્।

કવર્ગ-અવર્ણ-અનુસ્વાર-જિહ્વામૂલીયાઃ જિહ્વ્યાઃ એકેષામ્।

૬। સર્વમુખસ્થાનમવર્ણમેકે।

સર્વ-મુખ-સ્થાનમ્અવર્ણમ્એકે।

૭। ઇચુયશાસ્તાલવ્યાઃ।

ઇ-ચુ-ય-શાઃ તાલવ્યાઃ।

૮। ઋટુરષા મૂર્ધન્યાઃ।

ઋ-ટુ-ર-ષાઃ મૂર્ધન્યાઃ।

૯। રો દન્તમૂલસ્થાનમેકેષામ્।

રઃ દન્ત-મૂલ-સ્થાનમ્એકેષામ્।

૧૦। ऌતુલસા દન્ત્યાઃ।

ऌ-તુ-લ-સાઃ દન્ત્યાઃ।

૧૧। વકારો દન્તૌષ્ઠ્યઃ।

વકારઃ દન્ત-ઓષ્ઠ્યઃ।

૧૨। સૃક્વસ્થાનમેકે।

સૃક્વ-સ્થાનમ્ એકે।

૧૩। ઉપૂપધ્માનીયા ઓષ્ઠ્યાઃ।

ઉ-પુ-ઉપધ્માનીયાઃ ઓષ્ઠ્યાઃ।

૧૪। અનુસ્વારયમા નાસિક્યાઃ।

અનુસ્વાર-યમાઃ નાસિક્યાઃ।

૧૫। કણ્ઠનાસિક્યમનુસ્વારમેકે।

કણ્ઠ-નાસિક્યમ્અનુસ્વારમ્એકે।

૧૬। યમાશ્ચ નાસિક્યજિહ્વામૂલીયા એકેષામ્।

યમાઃ ચ નાસિક્ય-જિહ્વામૂલીયાઃ એકેષામ્।

૧૭। એદૈતૌ કણ્ઠતાલવ્યૌ।

એત્-ઐતૌ કણ્ઠ-તાલવ્યૌ।

૧૮। ઓદૌતૌ કણ્ઠૌષ્ઠ્યૌ।

ઓત્-ઔતૌ કણ્ઠ-ઓષ્ઠ્યૌ।

૧૯। ઞમઙણનાઃ સ્વસ્થાના નાસિકાસ્થાનાશ્ચ।

ઞ-મ-ઙ-ણ-નાઃ સ્વસ્થાનાઃ નાસિકા-સ્થાનાઃ ચ।

૨૦। દ્વિવર્ણાનિ સન્ધ્યક્ષરાણિ।

દ્વિ-વર્ણાનિ સન્ધિ-અક્ષરાણિ।

૨૧। સરેફ ઋવર્ણઃ।

સ-રેફઃ ઋવર્ણઃ।

૨૨। એવમેતાનિ સ્થાનાનિ।

એવમ્એતાનિ સ્થાનાનિ।

૨ - કરણપ્રકરણમ્

૧। કરણમપિ।

કરણમ્અપિ।

૨। જિહ્વ્યતાલવ્યમૂર્ધન્યદન્ત્યાનાં જિહ્વાકરણમ્।

જિહ્વ્ય-તાલવ્ય-મૂર્ધન્ય-દન્ત્યાનામ્જિહ્વા-કરણમ્।

૩। કથમિતિ।

કથમ્ઇતિ।

૪। જિહ્વામૂલેન જિહ્વ્યાનામ્।

જિહ્વા-મૂલેન જિહ્વ્યાનામ્।

૫। જિહ્વામધ્યેન તાલવ્યાનામ્।

જિહ્વા-મધ્યેન તાલવ્યાનામ્।

૬। જિહ્વોપાગ્રેણ મૂર્ધન્યાનામ્।

જિહ્વા-ઉપ-અગ્રેણ મૂર્ધન્યાનામ્।

૭। જિહ્વાગ્રાધઃ કરણં વા।

જિહ્વા-અગ્ર-અધઃ કરણમ્વા।

૮। જિહ્વાગ્રેણ દન્ત્યાનામ્।

જિહ્વા-અગ્રેણ દન્ત્યાનામ્।

૯। શેષાઃ સ્વસ્થાનકરણાઃ।

શેષાઃ સ્વ-સ્થાન-કરણાઃ।

૧૦। ઇત્યેતત્કરણમ્।

ઇતિ એતત્કરણમ્।

૩ - અન્તઃપ્રયત્નપ્રકરણમ્

૧। પ્રયત્નો દ્વિવિધઃ।

પ્રયત્નઃ દ્વિવિધઃ।

૨। આભ્યન્તરો બાહ્યશ્ચ।

આભ્યન્તરઃ બાહ્યઃ ચ।

૩। આભ્યન્તરસ્તાવત્।

આભ્યન્તરઃ તાવત્।

૪। સ્પૃષ્ટકરણા: સ્પર્શાઃ।

સ્પૃષ્ટ-કરણા: સ્પર્શાઃ।

૫। ઈષત્સ્પૃષ્ટકરણા અન્તસ્થાઃ।

ઈષત્સ્પૃષ્ટ-કરણાઃ અન્તસ્થાઃ।

૬। ઈષદ્વિવૃતકરણા ઊષ્માણઃ।

ઈષત્-વિવૃત-કરણાઃ ઊષ્માણઃ।

૭। વિવૃતકરણા: સ્વરાઃ।

વિવૃત-કરણા: સ્વરાઃ।

૮। તેભ્ય એ ઓ વિવૃતતરૌ।

તેભ્યઃ એ ઓ વિવૃત-તરૌ।

૯। તાભ્યામૈ ઔ।

તાભ્યામ્ઐ ઔ।

૧૦। [તાભ્યામપ્યાકારઃ।]

[તાભ્યામ્અપિ આકારઃ।]

૧૧। સંવૃતોऽકારઃ।

સંવૃતઃ અકારઃ।

૧૨। ઇત્યેષોऽન્તઃપ્રયત્નઃ।

ઇતિ એષઃ અન્તઃ-પ્રયત્નઃ।

૪ - બાહ્યપ્રયત્નપ્રકરણમ્

૧। અથ બાહ્યઃ।

અથ બાહ્યઃ।

૨। વર્ગાણાં પ્રથમદ્વિતીયાઃ શષસવિસર્જનીયજિહ્વામૂલીયા ઉપધ્માનીયા યમૌ ચ પ્રથમદ્વિતીયૌ વિવૃતકણ્ઠાઃ શ્વાસાનુપ્રદાના અઘોષાઃ।

વર્ગાણામ્પ્રથમ-દ્વિતીયાઃ શ-ષ-સ-વિસર્જનીય-જિહ્વામૂલીયાઃ ઉપધ્માનીયાઃ યમૌ ચ પ્રથમ-દ્વિતીયૌ વિવૃત-કણ્ઠાઃ શ્વાસ-અનુપ્રદાનાઃ અઘોષાઃ।

૩। વર્ગયમાનાં પ્રથમે અલ્પપ્રાણા ઇતરે સર્વે મહાપ્રાણાઃ।

વર્ગ-યમાનામ્પ્રથમે અલ્પ-પ્રાણાઃ ઇતરે સર્વે મહા-પ્રાણાઃ।

૪। વર્ગાણાં તૃતીયચતુર્થા અન્તસ્થા હકારાનુસ્વારૌ યમૌ ચ તૃતીયચતુર્થૌ નાસિક્યાશ્ચ સંવૃતકણ્ઠા નાદાનુપ્રદાના ઘોષવન્તઃ।

વર્ગાણામ્તૃતીય-ચતુર્થાઃ અન્તસ્થાઃ હકાર-અનુસ્વારૌ યમૌ ચ તૃતીય-ચતુર્થૌ નાસિક્યાઃ ચ સંવૃત-કણ્ઠાઃ નાદ-અનુપ્રદાનાઃ ઘોષવન્તઃ।

૫। વર્ગયમાનાં તૃતીયા અન્તસ્થાશ્ચાલ્પપ્રાણા ઇતરે સર્વે મહાપ્રાણાઃ।

વર્ગ-યમાનામ્તૃતીયાઃ અન્તસ્થાઃ ચ અલ્પ-પ્રાણાઃ ઇતરે સર્વે મહા-પ્રાણાઃ।

૬। યથા તૃતીયાસ્તથા પઞ્ચમાઃ।

યથા તૃતીયાઃ તથા પઞ્ચમાઃ।

૭। આનુનાસિક્યમેષામધિકો ગુણઃ।

આનુનાસિક્યમ્એષામ્અધિકઃ ગુણઃ।

૮। શાદય ઊષ્માણઃ।

શ-આદય ઊષ્માણઃ।

૯। સસ્થાનેન દ્વિતીયાઃ।

સ-સ્થાનેન દ્વિતીયાઃ।

૧૦। હકારેણ ચતુર્થાઃ।

હ-કારેણ ચતુર્થાઃ।

૧૧। એષ બાહ્યઃ પ્રયત્નઃ।

એષઃ બાહ્યઃ પ્રયત્નઃ।

૫ - સ્થાનપીડનપ્રકરણમ્

૧। તત્ર સ્પર્શયમવર્ણકારો વાયુરયઃપિણ્ડવત્સ્થાનમભિપીડયતિ।

તત્ર સ્પર્શ-યમ-વર્ણ-કારઃ વાયુઃ અયઃ-પિણ્ડ-વત્સ્થાનમ્અભિ-પીડયતિ।

૨। અન્તસ્થવર્ણકારો વાયુર્દારુપિણ્ડવત્।

અન્તસ્થ-વર્ણ-કારઃ વાયુઃ દારુ-પિણ્ડ-વત્।

૩। ઊષ્મસ્વરવર્ણકારો વાયુરૂર્ણાપિણ્ડવત્।

ઊષ્મ-સ્વર-વર્ણ-કારઃ વાયુઃ ઊર્ણા-પિણ્ડ-વત્।

૬ - વૃત્તિકારપ્રકરણમ્

૧। એવં વ્યાખ્યાને વૃત્તિકારાઃ પઠન્તિ -- અષ્ટાદશપ્રભેદમવર્ણકુલમિતિ। અત્ર --

એવમ્વ્યાખ્યાને વૃત્તિકારાઃ પઠન્તિ -- અષ્ટાદશ-પ્રભેદમ્અ-વર્ણ-કુલમ્ઇતિ। અત્ર –

૨। હ્રસ્વદીર્ઘપ્લુતત્વાચ્ચ ત્રૈસ્વર્યોપનયેન ચ। આનુનાસિક્યભેદાચ્ચ સંખ્યાતોऽષ્ટાદશાત્મકઃ ॥ ઇતિ ।

હ્રસ્વ-દીર્ઘ-પ્લુતત્વાત્ચ ત્રૈસ્વર્ય-ઉપનયેન ચ। આનુનાસિક્ય-ભેદાત્ચ સંખ્યાતઃ અષ્ટાદશ-આત્મકઃ ॥ ઇતિ ।

૩। એવમિવર્ણાદયઃ।

એવમ્ઇ-વર્ણ-આદયઃ।

૪। ऌવર્ણસ્ય દીર્ઘા ન સન્તિ।

ऌ-વર્ણસ્ય દીર્ઘાઃ ન સન્તિ।

૫। તં દ્વાદશપ્રભેદમાચક્ષતે।

તમ્દ્વાદશ-પ્રભેદમ્આચક્ષતે।

૬। યદૃચ્છાશક્તિજાનુકરણા વા યદા દીર્ઘાઃ સ્યુસ્તદા તમપ્યષ્ટાદશપ્રભેદં બ્રુવતે।

યદૃચ્છા-શક્તિજ-અનુકરણાઃ વા યદા દીર્ઘાઃ સ્યુઃ તદા તમ્અપિ અષ્ટાદશ-પ્રભેદમ્બ્રુવતે।

૭। સન્ધ્યક્ષરાણાં હ્રસ્વા ન સન્તિ।

સન્ધિ-અક્ષરાણામ્હ્રસ્વાઃ ન સન્તિ।

૮। તાન્યપિ દ્વાદશપ્રભેદાનિ।

તાનિ અપિ દ્વાદશ-પ્રભેદાનિ।

૯। છન્દોગાનાં સાત્યમુગ્રિરાણાયનીયા (નાં) હ્રસ્વાનિ પઠન્તિ।

છન્દઃ-ગાનામ્સાત્યમુગ્રિરાણાયનીયાઃ (નામ્) હ્રસ્વાનિ પઠન્તિ।

૧૦। તેષામપ્યષ્ટાદશપ્રભેદાનિ।

તેષામ્અપિ અષ્ટાદશ-પ્રભેદાનિ।

૧૧। અન્તસ્થા દ્વિપ્રભેદા રેફવર્જિતા: સાનુનાસિકા નિરનુનાસિકાશ્ચ।

અન્તસ્થાઃ દ્વિ-પ્રભેદાઃ રેફ-વર્જિતા: સ-અનુનાસિકાઃ નિઃ-અનુનાસિકાઃ ચ।

૧૨। રેફોષ્મણાં સવર્ણા ન સન્તિ।

રેફ-ઊષ્મણામ્સ-વર્ણાઃ ન સન્તિ।

૧૩। વર્ગ્યો વર્ગ્યેણ સવર્ણઃ।

વર્ગ્યઃ વર્ગ્યેણ સવર્ણઃ।

૭ - પ્રક્રમપ્રકરણમ્

૧। એષ ક્રમો વર્ણાનામ્।

એષઃ ક્રમઃ વર્ણાનામ્।

૨। તત્રૈષાં સ્થાનકરણપ્રયત્નાનાં વ્યાકરણપ્રસિદ્ધિરુચ્યતે।

તત્ર એષામ્સ્થાન-કરણ-પ્રયત્નાનામ્વ્યાકરણ-પ્રસિદ્ધિઃ ઉચ્યતે।

૩। ઇહ યત્ર સ્થાને વર્ણા ઉપલભ્યન્તે તત્ર સ્થાનમ્।

ઇહ યત્ર સ્થાને વર્ણાઃ ઉપલભ્યન્તે તત્ર સ્થાનમ્।

૪। યેન નિર્વર્ત્યન્તે તત્કરણમ્।

યેન નિર્વર્ત્યન્તે તત્કરણમ્।

૫। પ્રયતનં પ્રયત્નઃ।

પ્રયતનમ્પ્રયત્નઃ।

૮ - નાભિતલપ્રકરણમ્

૧। તત્ર નાભિપ્રદેશાત્પ્રયત્નપ્રેરિતઃ પ્રાણો નામ વાયુરુર્ધ્વમાક્રમન્નુરઃપ્રભૃતીનાં સ્થાનાનામન્યતમસ્મિન્સ્થાને પ્રયત્નેન વિધાર્યતે। સ વિધાર્યમાણો વાયુઃ સ્થાનમભિહન્તિ। તસ્માત્સ્થાનાભિઘાતાદ્ધ્વનિરુત્પદ્યતે આકાશે સા વર્ણશ્રુતિઃ। સ વર્ણસ્યાત્મલાભઃ।

તત્ર નાભિ-પ્રદેશાત્પ્રયત્ન-પ્રેરિતઃ પ્રાણઃ નામ વાયુઃ ઉર્ધ્વમ્આક્રમન્ઉરઃ-પ્રભૃતીનામ્સ્થાનાનામ્અન્યતમસ્મિન્સ્થાને પ્રયત્નેન વિધાર્યતે। સ વિધાર્ય-માણઃ વાયુઃ સ્થાનમ્અભિહન્તિ। તસ્માત્સ્થાન-અભિઘાતાત્ધ્વનિઃ ઉત્પદ્યતે આકાશે સા વર્ણ-શ્રુતિઃ। સ વર્ણસ્ય આત્મલાભઃ।

૨। તત્ર ધ્વનાવુત્પદ્યમાને યદા સ્થાનકરણપ્રયત્નાઃ પરસ્પરં સ્પૃશન્તિ સા સ્પૃષ્ટતા।

તત્ર ધ્વનૌ ઉત્પદ્યમાને યદા સ્થાન-કરણ-પ્રયત્નાઃ પરઃ-પરમ્સ્પૃશન્તિ સા સ્પૃષ્ટતા।

૩। યદેષત્સ્પૃશન્તિ તદેષત્સ્પૃષ્ટતા।

યદા ઈષત્સ્પૃશન્તિ તદા ઈષત્સ્પૃષ્ટતા।

૪। દૂરેણ યદા સ્પૃશન્તિ સા વિવૃતતા।

દૂરેણ યદા સ્પૃશન્તિ સા વિવૃતતા।

૫। સામીપ્યેન યદા સ્પૃશન્તિ સા સંવૃતતા।

સામીપ્યેન યદા સ્પૃશન્તિ સા સંવૃતતા।

૬। ઇત્યેષોऽન્તઃ પ્રયત્નઃ।

ઇતિ એષઃ અન્તઃ-પ્રયત્નઃ।

૭। સ ઇદાનીં પ્રાણો નામ વાયુરૂર્ધ્વમાક્રમન્મૂર્ધ્નિ પ્રતિહતો નિવૃત્તો યદા કોષ્ઠમભિહન્તિ તદા કોષ્ઠેऽભિહન્યમાને ગલબિલસ્ય વિવૃતત્વાદ્વિવારઃ સંવૃતત્વાત્સંવારો જાયતે।

સ ઇદાનીમ્પ્રાણઃ નામ વાયુઃ ઊર્ધ્વમ્આક્રમન્મૂર્ધ્નિ પ્રતિહતઃ નિવૃત્તઃ યદા કોષ્ઠમ્અભિહન્તિ તદા કોષ્ઠે અભિહન્યમાને ગલ-બિલસ્ય વિવૃતત્વાત્વિવારઃ સંવૃતત્વાત્સંવારઃ જાયતે।

૮। તૌ સંવારવિવારૌ।

તૌ સંવાર-વિવારૌ।

૯। તત્ર યદા કણ્ઠબિલં સંવૃતં ભવતિ તદા નાદો જાયતે।

તત્ર યદા કણ્ઠ-બિલમ્સંવૃતમ્ભવતિ તદા નાદઃ જાયતે।

૧૦। વિવૃતે કણ્ઠબિલે શ્વાસો જાયતે।

વિવૃતે કણ્ઠ-બિલે શ્વાસઃ જાયતે।

૧૧। તૌ શ્વાસનાદાવનુપ્રદાનમિત્યાચક્ષતે।

તૌ શ્વાસ-નાદૌ અનુપ્રદાનમ્ઇતિ આચક્ષતે।

૧૨। અન્યે તુ બ્રુવતે - અનુપ્રદાનમનુસ્વાનો ઘણ્ટાનિર્હ્રાદવત્।

અન્યે તુ બ્રુવતે - અનુપ્રદાનમ્અનુસ્વાનઃ ઘણ્ટા-નિર્હ્રાદ-વત્।

૧૩। તત્ર યદા સ્થાનાભિઘાતજે ધ્વનૌ નાદોऽનુપ્રદીયતે તદા નાદધ્વનિસંસર્ગાદ્ઘોષો જાયતે।

તત્ર યદા સ્થાન-અભિઘાતજે ધ્વનૌ નાદઃ અનુપ્રદીયતે તદા નાદ-ધ્વનિ-સંસર્ગાત્ઘોષઃ જાયતે।

૧૪। યદા શ્વાસોऽનુપ્રદીયતે તદા શ્વાસધ્વનિસંસર્ગાદ્અઘોષઃ।

યદા શ્વાસઃ અનુપ્રદીયતે તદા શ્વાસ-ધ્વનિ-સંસર્ગાત્અઘોષઃ।

૧૫। સા ઘોષવદઘોષતા।

સા ઘોષ-વત્અઘોષતા।

૧૬। મહતિ વાયૌ મહાપ્રાણઃ।

મહતિ વાયૌ મહા-પ્રાણઃ।

૧૭। અલ્પે વાયાવલ્પપ્રાણઃ।

અલ્પે વાયૌ અલ્પ-પ્રાણઃ।

૧૮। સાલ્પપ્રાણમહાપ્રાણતા।

સ-અલ્પપ્રાણ-મહાપ્રાણતા।

૧૯। મહાપ્રાણત્વાદૂષ્મત્વમ્।

મહાપ્રાણત્વાત્ઊષ્મત્વમ્।

૨૦। યદા સર્વાઙ્ગાનુસારી પ્રયત્નસ્તીવ્રો ભવતિ તદા ગાત્રસ્ય નિગ્રહઃ કણ્ઠબિલસ્ય ચાણુત્વં સ્વરસ્ય ચ વાયોસ્તીવ્રગતિત્વાદ્રૌક્ષ્યં ભવતિ - તમુદાત્તમાચક્ષતે।

યદા સર્વાઙ્ગ-અનુસારી પ્રયત્નઃ તીવ્રઃ ભવતિ તદા ગાત્રસ્ય નિગ્રહઃ કણ્ઠ-બિલસ્ય ચ અણુત્વમ્સ્વરસ્ય ચ વાયોઃ તીવ્ર-ગતિત્વાત્રૌક્ષ્યમ્ભવતિ - તમ્ઉદાત્તમ્આચક્ષતે।

૨૧। યદા તુ મન્દઃ પ્રયત્નો ભવતિ તદા ગાત્રસ્ય સ્રંસનં કણ્ઠબિલસ્ય મહત્વં સ્વરસ્ય ચ વાયોર્મન્દગતિત્વાત્સ્નિગ્ધતા ભવતિ તમનુદાત્તમાચક્ષતે।

યદા તુ મન્દઃ પ્રયત્નઃ ભવતિ તદા ગાત્રસ્ય સ્રંસનમ્, કણ્ઠ-બિલસ્ય મહત્વમ્સ્વરસ્ય ચ વાયોઃ મન્દ-ગતિત્વાત્સ્નિગ્ધતા ભવતિ તમ્અન્-ઉદાત્તમ્આચક્ષતે।

૨૨। ઉદાત્તાનુદાત્તસ્વરસન્નિપાતાત્સ્વરિત ઇતિ।

ઉદાત્ત-અનુદાત્ત-સ્વર-સન્નિપાતાત્સ્વરિતઃ ઇતિ।

૨૩। એવં પ્રયત્નોऽભિનિર્વૃત્તઃ કૃત્સ્નઃ પ્રયત્નો ભવતિ।

એવં પ્રયત્નઃ અભિ-નિર્વૃત્તઃ કૃત્સ્નઃ પ્રયત્નઃ ભવતિ।

૨૪। અષ્ટૌ સ્થાનાનિ વર્ણાનામુરઃ કણ્ઠઃ શિરસ્તથા। જિહ્વામૂલં ચ દન્તાશ્ચ નાસિકૌષ્ઠૌ ચ તાલુ ચ॥

અષ્ટૌ સ્થાનાનિ વર્ણાનામ્ઉરઃ કણ્ઠઃ શિરઃ તથા। જિહ્વા-મૂલમ્ચ દન્તાઃ ચ નાસિકા-ઓષ્ઠૌ ચ તાલુ ચ॥

૨૫। સ્પૃષ્ટત્વમીષત્સ્પૃષ્ટત્વં સંવૃતત્વં તથૈવ ચ। વિવૃતત્વં ચ વર્ણાનામન્તઃકરણમુચ્યતે॥

સ્પૃષ્ટત્વમ્ઈષત્-સ્પૃષ્ટત્વમ્સંવૃતત્વમ્તથા એવ ચ। વિવૃતત્વમ્ચ વર્ણાનામ્અન્તઃ-કરણમ્ઉચ્યતે॥

૨૬। કાલો વિવારસંવારૌ શ્વાસનાદાવઘોષતા। ઘોષોऽલ્પપ્રાણતા ચૈવ મહાપ્રાણઃ સ્વરાસ્ત્રયઃ॥

કાલઃ વિવાર-સંવારૌ શ્વાસ-નાદૌ અ-ઘોષતા। ઘોષઃ અલ્પપ્રાણતા ચ એવ મહા-પ્રાણઃ સ્વરાઃ ત્રયઃ॥

૨૭। બાહ્યં કરણમાહુસ્તાન્વર્ણાનાં વર્ણવેદિનઃ।

બાહ્યમ્કરણમ્આહુઃ તાન્વર્ણાનામ્વર્ણ-વેદિનઃ।

॥ઇત્યાપિશલિશિક્ષાસૂત્રાણિ સમાપ્તાનિ॥